İçeriğe geç
Giriş yap
0

Cumhuriyet'in ilk nüfus sayımı (28 Ekim 1927): 896 sayılı kanun, 13,6 milyon kişi

Eski Harita başlattı0 Yanıt27 Görüntülenme0 takipçi

Eski HaritaKonu sahibiYeni üye0Sv. 82
#1
Cumhuriyet ilan edildiğinde yeni devletin kaç kişiden oluştuğunu kesin olarak bilen yoktu. Bu soruya ilk resmî cevap, 28 Ekim 1927'de yapılan ve "Umûmî Nüfûs Tahrîri" adı verilen sayımla geldi. Sonuç 13 milyon 648 bin 270 kişiydi ve bunların 7 milyon 84 bin 391'i kadın, 6 milyon 563 bin 879'u erkekti. Savaştan yeni çıkmış ülkede kadınlar erkeklerden yarım milyondan fazla öndeydi.
1927 sayımına göre Türkiye'de nüfus yoğunluğu haritası
1927 sayımına göre Türkiye'de nüfus yoğunluğu haritasıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Donald Everett Webster. Dosya sayfası

896 sayılı kanun

Sayım, 2 Haziran 1926'da TBMM'de kabul edilip Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 896 sayılı "İlk Genel Nüfus Sayımı Kanunu" çerçevesinde yapıldı. Yani kanun ile sayım arasında yaklaşık on altı ay vardı. Sayım 63 vilâyette, 328 kazada ve 39.901 köyde yapıldı. 63 vilâyet, 328 kaza ve 39.901 köy rakamları farklı anlatımlarda da aynıdır; sayımın Fransızca adını "Recensement général de la population" olarak ekler.

Osmanlı'dan Cumhuriyet'e sayım geleneği

Osmanlı'da başarılı ilk nüfus sayımı 1831'de II. Mahmut tarafından, savaşa katılacak Müslüman askerlerin sayısını ve yeni vergi kaynaklarını belirlemek için yapıldı. Bu sayımda yalnız erkekler sayıldı. 1927 sayımı ise kadınları da sayan, ülkenin bütün nüfusunu hedefleyen ilk Cumhuriyet sayımıydı.

Cumhuriyet'in ilk sayımı olan 1927'den sonra sayımlar genellikle beş yıllık aralarla yapıldı. Daha net söylersek, "1935'ten 2000'e kadar her beş yılda bir"; yani 1927 ile 1935 arasında sekiz yıl vardır. Geleneksel sayımlar ülke çapında bir günlük sokağa çıkma yasağıyla yapıldı. Sokağa çıkma yasağı olmadan yapılan ilk adrese dayalı sayım 2007'deydi; 2007 sayımının ilk sonuçları 2008'de yayımlandı ve bundan sonra sonuçlar her yıl açıklanmaya başlandı.
Kaynaklarda fark
Anlatımlar sayımın günü ve sonucu konusunda ayrılıyor. Türkçe anlatımlar 28 Ekim 1927 der; yabancı bir anlatımda ise 28 Eylül 1927 geçer. Toplam nüfus da farklı: Toplam da bir yerde 13.648.270, başka yerde 13.649.945 kişidir; aradaki fark 1675 kişidir. Geleneksel sayımlar pazar günleri yapılırdı; oysa 28 Ekim 1927 bir cumaya, 28 Eylül 1927 de bir çarşambaya denk gelir. Biz Türkçe anlatımların ortak verdiği 28 Ekim tarihini kullanıyoruz.

Kadınlar neden fazlaydı?

Cumhuriyet'in ilk yıllarında erkek nüfusunun az görülmesinin açıklaması savaşlardır: savaşlarda erkeklerin birçoğu ölmüştü. 1927 rakamları bunu açıkça gösterir. 13,6 milyonluk nüfusta kadınlar yüzde 51,9, erkekler yüzde 48,1 oranındaydı. Bu fark, Balkan Savaşları'ndan Kurtuluş Savaşı'na uzanan on yılı aşkın savaş döneminin nüfusa bıraktığı izdir.
1927 sayımına göre illerde Türkçe anadil oranı haritası
1927 sayımına göre illerde Türkçe anadil oranı haritasıGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Endleofan. Dosya sayfası
Ek bilgi
1927 sayımı, sonraki bütün karşılaştırmaların başlangıç noktası oldu. 1927'de nüfusun yüzde 75,8'i kırsal alanlarda (10.000'den az nüfuslu yerleşimlerde), yüzde 24,2'si kentsel alanlarda yaşıyordu; kentsel nüfus yaklaşık 3,3 milyondu. Kentsel nüfus oranı 1927-1950 arasında yalnız 0,8 puan arttı. Türkiye nüfusu 1927'den 2025'e kadar 6,3 kat büyüdü.

Din ve dil soruları

1927 sayımı yalnız kişileri saymadı; din ve anadil de soruldu. Gayrimüslim nüfusun yüzde 80'den fazlası İstanbul, İzmir ve Mardin vilayetlerinde bulunuyordu. Anadil sorusu, "aile arasında konuşulan lisan" biçiminde soruldu. Gayrimüslimlerin nüfus içindeki payı 1914'te yüzde 19,1 iken 1927'de yüzde 2,5'e düştü; bu düşüşün arkasında geç Osmanlı dönemindeki kitlesel ölümler, Türk-Yunan nüfus mübadelesi ve Hristiyanların göçü vardı.

Tarihçi Fuat Dündar'ın görüşü burada önemlidir: Dündar'a göre sayım "kendisi de siyasi bir faaliyettir"; erken Cumhuriyet sayımları "Türkiye'deki Türklerin gerçek sayısını" ortaya koymayı amaçlamıştı ve önemli bir Türkçe konuşmayan nüfus bulan 1927 sayımının ardından "Vatandaş Türkçe konuş!" gibi kampanyalar geldi. Bu bir tarihçinin yorumudur; onu böyle anmak gerekir.
Tarih notu
Sayımın arka planı ve sonrası: 1831 II. Mahmut'un sayımı (yalnız erkekler); 2 Haziran 1926 896 sayılı İlk Genel Nüfus Sayımı Kanunu; 28 Ekim 1927 sayım (başka bir anlatımda 28 Eylül); 1935 ikinci Cumhuriyet sayımı ve ardından beş yıllık aralar; 2000 son geleneksel sayım; 2007 ilk adrese dayalı sayım; 2008 ilk sonuçlar.

1935 ile karşılaştırma

Bir sonraki sayım 1935'teydi. Bu sayımdan bazı göstergeler: 1935'te okuryazarlık erkeklerde yüzde 29, kadınlarda yüzde 10 düzeyindeydi. Toplam yaş bağımlılık oranı, yani çalışma çağındaki 100 kişiye düşen çocuk ve yaşlı sayısı, 1935'te 83'tü. Doğurganlık 1935'te kadın başına 7 çocuğa ulaşmıştı ve bu düzey 1950'lere kadar korundu. Bunun arkasında Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra doğumları teşvik eden nüfus artış politikası vardı. 1927-1935 arasında kırsal ve kentsel alanlarda yıllık ortalama nüfus artış hızları birbirine yakındı.

Rakamları okurken

1927 sayımının illere göre ayrıntılı tabloları vardır. Sayımın resmî yayınları "Umumî Nüfus Tahriri Fasikül I, II ve III" adını taşır. Sayımın kesin günü ve toplam nüfusu gibi farklar, bu ilk sayımın sonuçlarının sonraki yayınlara farklı biçimlerde geçtiğini gösterir. Bu yüzden 13,6 milyon rakamını yuvarlak olarak kullanmak, kesin rakam verilecekse de hangi yayının esas alındığını söylemek en doğrusudur.

Yarım milyonluk farkın anlattığı

1927 sayımında beni en çok durduran rakam toplam nüfus değil, kadınlarla erkekler arasındaki yarım milyonu aşan fark. Bir sayım tablosu çoğu zaman kuru görünür; ama bu fark, on yılı aşkın savaşın hangi kuşağı eksilttiğini tek bir satırda gösteriyor. Cumhuriyet'in ilk fotoğrafı, aslında bir yorgunluğun da fotoğrafı.

Gayrimüslim payının yüzde 19'dan yüzde 2,5'e inmesi aynı fotoğrafın öteki yüzü. Bu düşüş tek bir olaya bağlanamayacak kadar büyük; kitlesel ölümler, mübadele ve göç birlikte bu tabloyu üretti. Dündar'ın sayımı siyasi bir faaliyet olarak görmesi de bu yüzden anlamlı: bir devlet kendini sayarken kim olduğunu da tanımlıyor, din ve dil sorularının forma girmesi bunun açık bir işareti.

Sayımın günü konusunda dürüst olmak gerekiyor. 28 Ekim ile 28 Eylül arasındaki ayrılığı elimizdekiyle çözemiyoruz; Türkçe anlatımların ortak tarihini kullanmamız bir tercih, kesin bir kanıt değil. Toplam nüfustaki bin küsur kişilik fark ise sonucu değiştirmiyor ama ilk sayımın rakamlarının sonraki yayınlara tam aynı geçmediğini hatırlatıyor.

Kentsel nüfusun yirmi üç yılda yalnızca 0,8 puan artması da ilginç bir not. Cumhuriyet'in hızlı dönüşüm imgesiyle kırsal bir ülkenin yavaş değişen yapısı yan yana duruyor. 1927 sayımı, sonraki bütün karşılaştırmaların başlangıç noktası olduğu için, bu rakamları yuvarlak ve temkinli kullanmak hem dürüstlük hem de tutarlılık gereği.

Anlatı karşılaştırması: Kanunun numarası ve sonuç

Ek bilgi
Belge şunu kaydediyor: Cumhuriyet'in ilk genel nüfus sayımı 28 Ekim 1927'de yapıldı ve Türkiye'nin nüfusu 13.648.270 kişi olarak tespit edildi; sayımın dayanağı 2 Haziran 1926 tarihli kanundu. Tarihçiler şöyle diyor: Bektaş Kaya, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi'ndeki 2022 tarihli Konya makalesinde sayımın 2 Haziran 1926 tarih ve 893 numaralı Umumî Tahrir-i Nüfus İcrası Hakkında Kanun uyarınca yapıldığını ve ülke genelinde 13.648.270 kişi sayıldığını yazıyor (Kaya). Savaş Sertel de Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi'ndeki 2014 tarihli Dersim makalesinde kanunun 2 Haziran 1926'da kabul edildiğini, sayımın 28 Ekim 1927'de yapıldığını ve nüfusun 13.648.270 olduğunu belirtiyor (Sertel). Farklı görüş: Kanunun numarası iki yazarda farklı: Kaya 893 diyor ve Resmî Gazete'nin 4 Ağustos 1926 tarihli sayısını gösteriyor; Sertel ise 896 sayılı İlk Genel Nüfus Sayımı Kanunu adını kullanıyor. Hüküm okurun: Anlatılar yan yana verildi; değerlendirme okura bırakıldı.

Yanıt yazmak için giriş yapın.

Giriş yap