Fahrettin Altay: Konya'da tereddüt eden kolordu komutanından İzmir'e giren süvarilerin paşasına

10 Eylül 1922'de İzmir'de Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'yı karşılayan komutanlardan biri, Yunan ordusunu kovalayarak şehre ilk giren süvari birliklerinin komutanı Fahrettin Paşa'ydı. On iki yıl sonra Soyadı Kanunu çıktığında ona "Altay" soyadını Atatürk verecekti. Ama Millî Mücadele'nin başında Fahrettin Bey, millî harekete katılıp katılmamakta tereddüt eden bir kolordu komutanıydı.

İşkodra'da doğan bir subay çocuğu

Türkçe Vikipedi maddesine göre Fahrettin, 12 Ocak 1880'de Arnavutluk'un İşkodra kentinde doğdu. Babası piyade albayı İzmirli İsmail Bey, annesi Hayriye Hanım'dı. İngilizce madde babasının İşkodra bölgesinde Malisorlara ve Karadağlılara karşı savaşlarda ün kazanarak yüzbaşılıktan yarbaylığa yükseldiğini, ailenin kökünün İzmir'e dayandığını yazar.

Babasının tayinleri yüzünden okulları değişik şehirlerde geçti: ilkokulu Mardin'de, askerî rüştiyeyi Erzincan'da, askerî idadiyi Erzurum'da bitirdi. 1897'de girdiği Harp Okulu'nu 1900'de birincilikle, Harp Akademisi'ni 1902'de altıncılıkla tamamladı. İlk görev yeri olan Tunceli ve çevresinde sekiz yıl görev yaptı. 1912'de İşkodralı Tahir Paşa'nın kızı Münime Hanım ile evlendi; İngilizce maddeye göre bu evlilik 62 yıl sürdü.

Çanakkale, Filistin ve Konya

II. balkan-savaslariBalkan Savaşı'nda Çatalca Aşiret Süvari Tugayı'nın başında Bulgar ordusunu Edirne'ye kadar püskürttü. Birinci Dünya Savaşı başladığında 3. Kolordu Kurmay Başkanı'ydı ve Çanakkale cephesinde Mustafa Kemal ile tanıştı. 1915'te Harbiye Nezareti müsteşar muavini oldu ve miralaylığa yükseldi; kısa bir süre Romanya'da İbrail cephesinde bulunduktan sonra Filistin cephesine gönderildi. Filistin'deki yenilgiden sonra kolordu karargâhı Konya'ya taşındı ve savaş sona erdiğinde 12. Kolordu Komutanı olarak Konya'daydı.

Sarayönü İstasyonu'nda bir tren

Türkçe madde, Fahrettin Bey'in millî harekete katılmakta bir süre tereddüt ettiğini açıkça yazar. İstanbul'un resmen işgalinden sonra Heyet-i Temsiliye, İstanbul ile her türlü ilişkinin kesilmesine karar vermişti; Fahrettin Bey bu karara karşı çıktı. Bunun üzerine Refet Bey atlı birliklerle Afyonkarahisar'dan Konya'ya geldi. Refet Bey Sarayönü İstasyonu'na gelerek Fahrettin Bey'i çağırdı ve yanında vali, belediye başkanı, müftü, Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti temsilcileri ve muhalif bilinen kişileri de getirmesini istedi. Grup, Mustafa Kemal'e bağlılığını fiilen göstermek üzere silahlı muhafızlar eşliğinde trene bindirildi.

Ankara'da Mustafa Kemal ile yaptığı görüşmeden sonra tereddütleri ortadan kalktı ve bundan sonra İstanbul'dan değil Ankara'dan emir alacağını açıkça ortaya koydu. Birinci Meclis'e Mersin mebusu olarak girdi; Meclis'te gruplar oluştuğunda ne birinci ne ikinci gruba katıldı, bağımsızlar listesinde yer aldı.

Büyük Taarruz: düşman hatlarının gerisinde

İngilizce madde, Fahrettin Paşa'nın en ünlü işinin Dumlupınar'da 5. Süvari Kolordusu'nun muharebenin başında Yunan hatlarının gerisine geçmesi olduğunu yazar. Madde, süvarilerin Yunan ikmal ve haberleşme hatlarını kestiğini, geri çekilen Yunan birlikleri arasında karışıklık yarattığını ve Anadolu'daki Yunan kuvvetlerinin komutanı General Nikolaos Trikupis'i esir aldığını belirtir. Türkçe madde ise Yunan ordusunu kovalayarak İzmir'e giren ilk süvari birliklerinin onun komutasında olduğunu ve 10 Eylül'de İzmir'de Başkomutan'ı karşıladığını yazar. Büyük Taarruz'daki başarıları üzerine ferikliğe yükseltildi.

Cumhuriyet yılları

İzmir'den sonra süvarileriyle Çanakkale Boğazı'na yöneldi; Türkçe madde bunun İngiltere, Fransa ve Kanada'da siyasi etkileri olan Çanakkale krizine yol açtığını yazar. II. Dönem'de İzmir mebusu oldu ve aynı zamanda 5. Kolordu Komutanlığı'nı yürüttü; askerlik ile mebusluğu birlikte sürdürmek mümkün olmayınca Mustafa Kemal Paşa'nın isteğiyle Meclis'ten ayrılıp orduda kaldı.

1926'da orgeneral oldu. 1927'de tedavi için Avrupa'ya giden Mareşal Fevzi Paşa'nın yerine Genelkurmay Başkanlığına vekâlet etti. 1928'de Türkiye'yi ziyaret eden Afgan Kralı Emanullah Han ile Kraliçe Süreyya'nın mihmandarlığını yaptı. 1930'da Menemen olayından sonra Menemen, Balıkesir ve Manisa'da ilan edilen sıkıyönetimin komutanı oldu. 1933'te 1. Ordu Komutanı oldu. 1934'te Kızıl Ordu manevralarına giden Türk askerî heyetine başkanlık etti. İran ile Afganistan arasındaki sınır anlaşmazlığında hakemlik yaptı; Türkçe maddeye göre bu "Altay Hakemliği" bugünkü İran-Afganistan sınırının güney kısmının çizilmesini sağladı. İngilizce madde ise bu görevi 1933-1935 yıllarına ve sınırın orta kesimine bağlar.

1936'da İngiltere Kralı VIII. Edward'ın Çanakkale savaş alanları gezisine eşlik etti. 1938'de Atatürk'ün cenaze törenine komutan olarak atandı. 1945'te yaş haddinden emekli oldu; 1946-1950 arasında CHP'den Burdur mebusu olarak Meclis'e döndü.

Bir futbol maçı ve bir telgraf

İki madde de Fahrettin Paşa'nın 1966'da İzmir'deki Altay kulübünü ziyaretinde soyadını nasıl aldığını anlattığını aktarır. Anlatıma göre mütareke yıllarında Mustafa Kemal ile İzmir'deyken Altay'ın bir İngiliz donanma karmasını yendiği bir maçı birlikte izlemişlerdi. Yıllar sonra Fahrettin Paşa İran sınırındaki bir anlaşmazlık için Tebriz'deyken Meclis Soyadı Kanunu'nu kabul etti ve Mustafa Kemal'e Atatürk soyadını verdi. Fahrettin Paşa bir kutlama telgrafı çekti; ertesi gün gelen cevapta şöyle yazıyordu: "Sayın Fahrettin Altay Paşa, Ben de seni tebrik eder Altay gibi şanlı şerefli günler dilerim."

Bu hikâye yalnız Fahrettin Paşa'nın 1966'daki anlatımına dayanır. 25 Ekim 1974'te İstanbul'da öldü. Türkçe maddeye göre Aşiyan Mezarlığı'na gömülen naaşı 1988'de Ankara'daki Devlet Mezarlığı'na taşındı. Türk yapımı Altay tankı ve İzmir Metrosu'nun Fahrettin Altay istasyonu onun adını taşır.