Bugün Tarihte | 29 Ekim 1923: Türkiye Devleti'nin hükümet şekli Cumhuriyet oldu

29 Ekim 1923 akşamı Türkiye Büyük Millet Meclisi, Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nda yapılan değişikliği kabul etti. Birinci maddenin sonuna eklenen "Türkiye Devletinin hükümet şekli cumhuriyettir" cümlesiyle o güne kadar adı konmamış olan rejim resmen adlandırıldı. Aynı akşam yapılan seçimde Mustafa Kemal Paşa ilk Cumhurbaşkanı oldu.

Neden o hafta?

Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırılmıştı ve ülke, bakanların Meclis tarafından tek tek seçildiği meclis hükûmeti düzeniyle yönetiliyordu. Ekim 1923'ün son haftasında bu düzen tıkandı: Fethi Bey 24 Ekim'de Dâhiliye Vekilliğinden çekildi, 25 Ekim'de Çankaya'da toplanan bakanlara istifa önerildi ve kabine 27 Ekim'de çekildi ve 28 Ekim akşamına kadar süren görüşmelere karşın yeni bir kabine listesi üzerinde anlaşılamadı.

Çankaya'daki akşam ve ertesi gün

28 Ekim akşamı Çankaya'daki yemekte Mustafa Kemal Paşa, masadakilere ertesi gün Cumhuriyet'in ilan edileceğini söyledi. Gece İsmet Paşa ile birlikte anayasanın birinci, üçüncü, sekizinci ve dokuzuncu maddeleri için değişiklik metnini hazırladı. Böylece Cumhurbaşkanı Meclis üyeleri arasından seçilecek, Başvekil'i Cumhurbaşkanı belirleyecek, kabineyi Başvekil kurup Meclis'in onayına sunacaktı.

29 Ekim'de önce Halk Partisi grubu toplandı. Grup, bunalımı çözmesi için Mustafa Kemal Paşa'ya yetki verdi. Teklif grupta madde madde oylandıktan sonra Meclis'e geldi. Kanun-u Esasi Encümeni metne din ve resmî dil hükümlerini ekledi. Teklif ivedilikle görüşüldü ve "Yaşasın Cumhuriyet" sesleri arasında kabul edildi. Ardından yapılan Cumhurbaşkanlığı seçiminde Mustafa Kemal Paşa, oylamaya katılanların oy birliğiyle seçildi. Haber aynı gece telgrafla yurdun her yanına duyuruldu. 30 Ekim'de İsmet Paşa Başvekil olarak atandı.
Sitemizde o akşamın ayrıntıları için iki ayrı konu var: 28 Ekim 1923 Çankaya akşam yemeği ve 29 Ekim 1923 akşamındaki iki ayrı oylama.