Takımın Muharebe Talimi Atatürk'ün kendi kitabı mı? Litzmann çevirisi, Cumalı Ordugâhı, Taktik Tatbikat Gezisi ve Hasbih

Atatürk'ün eserleri sayılırken Takımın Muharebe Talimi çoğu zaman Cumalı Ordugâhı, Taktik Tatbikat Gezisi ve Zabit ve Kumandan ile Hasbihal ile aynı listede, hepsi onun telif kitaplarıymış gibi geçer. Oysa bu dört askerî kitabın niteliği farklıdır: biri Almancadan çeviridir, biri bir tatbikatın gözlem notlarıdır, biri bir tatbikat gezisinin değerlendirmesidir, biri de başka bir subayın kitabına yazılmış bir karşılıktır. Bu konuda kaynaklara göre hangisinin ne olduğunu ayırıyoruz.

İddia

Kısaca şöyle: "Mustafa Kemal 1908'de Takımın Muharebe Talimi adlı kitabı yazdı." Kitabın yayımlanma yılı ve kapakta Mustafa Kemal'in adı bulunması doğrudur. Ama Türkçe Vikipedi'ye göre kitap bir telif değil, çeviridir.

Takımın Muharebe Talimi (1908): bir çeviri

Türkçe Vikipedi'ye göre kitap, Berlin'deki askerî akademinin eski müdürlerinden General Karl Litzmann'ın "Seferber Mevcudunda Takım, Bölük ve Taburun Muharebe Talimleri" adlı eserinin ilk bölümüdür. Selanik'te 3. Ordu karargâhında görevli kurmay kıdemli yüzbaşı Mustafa Kemal, bu bölümü Almancadan Osmanlı Türkçesine çevirdi ve kitap 1908'de Selanik'te Asır Matbaası'nda basıldı.

İngilizce Wikipedia'nın Karl Litzmann maddesi, Litzmann'ın 1850'de doğduğunu, 1902'de Berlin'deki savaş akademisinin müdürü olduğunu ve 1905'te korgeneral olarak emekli edildiğini yazar. Yani Mustafa Kemal'in çevirdiği eser, kitap basıldığında yakın zamanda emekli olmuş bir akademi müdürüne aitti. Madde, Litzmann'ın Birinci Dünya Savaşı'nda yeniden göreve çağrıldığını, Doğu Cephesi'nde tümen ve kolordu komuta ettiğini, 1929'da Nazi Partisi'ne üye olduğunu da kaydeder.
Önsözde ne vardı

Türkçe maddeye göre Mustafa Kemal elde bulunan talimnameleri günün koşullarına göre yeterli görmüyordu ve gerekli bulduğu yabancı eserlerin çevirisine, en küçük taktik birlik olan takımdan başladı. Madde, önsözün üst kısmındaki cümleyi aktarır: "Muharebede komuta ve ateş idaresinde en küçük birlik kural olarak takımdır."

Kitabın özü, savaş mevcudundaki bir takımın farklı hava ve arazi koşullarında muharebe yöntemleri ile avcı hattının ateş muharebesidir. Madde, kitabın yürüyüş, tatbikat hazırlığı, cephane tedariki, dost ve düşman birliklerini temsil eden işaretler ve harekât müdürünün eleştirileri gibi bölümler içerdiğini anlatır. Eser Latin harfleriyle ilk kez 1959'da Türkiye İş Bankası'nın "Atatürk'ün Askerliğe Dair Eserleri" kitabında yayımlandı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Cumalı Ordugâhı (1909): telif bir gözlem kitabı

Türkçe Vikipedi'ye göre 1909'da 3. Süvari Tümeni komutanı Tuğgeneral Suphi Paşa komutasında kurulan bir süvari tugayı, bugün Kuzey Makedonya'da Köprülü ile İştip arasındaki Cumalı Ordugâhı'nda on gün süren bir eğitim ve manevra yaptı. Suphi Paşa'nın davet ettiği kolağası Mustafa Kemal, tatbikat boyunca tuttuğu gözlem notlarını, senaryoları ve komutanların eleştirilerini yazdı; 39 sayfalık metne yedi kroki ekleyerek küçük bir broşür hazırladı. Eseri 12 Eylül 1909'da tamamladı, Selanik'te bastırdı ve subay arkadaşlarına hediye etti.

Madde ilginç bir ayrıntıyı da aktarır: Mustafa Kemal Nutuk'ta, Suphi Paşa'nın tatbikattan sonra, astı olmasına karşın kendisini askerlerin önünde sertçe eleştirdiğini, kitapta yazdıkları yüzden Suphi Paşa'nın ona kırıldığını, ama arkadaşlıklarını sürdürdüklerini anlatır.

Taktik Tatbikat ve Seyahati (1911): bir gezinin değerlendirmesi

Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal bu kitabı 1911'de 5. Kolordu harekât şube müdürüyken yazdı. Kitap, kırmızı ve mavi taraflara ayrılan birliklerin Selanik ile Kılkış arasında yaptığı savunma ve taarruz uygulamalarını değerlendirir. Ana fikri, bir komutanın kuralları okumuş olmasının yetmediği, uygulamanın da şart olduğu ve zaferin ancak tecrübe kazanmış komutanlarla elde edilebileceğidir. Geziye 5. Kolordu Komutanı Hasan Tahsin Paşa ve kırmızı-mavi taraflarda çok sayıda subay katıldı. Kitap kısadır; madde, basımlara göre 33 ile 38 sayfa arasında değiştiğini ve ilk kez Selanik Askerî Matbaası'nda basıldığını yazar.

Zabit ve Kumandan ile Hasbihal (1914'te yazıldı, 1918'de basıldı): bir karşılık

Türkçe Vikipedi'ye göre bu kitap, Mustafa Kemal 1914'te Sofya'da askerî ataşeyken, arkadaşı Nuri Conker'in "Zabit ve Kumandan" adlı kitabına karşılık olarak yazıldı. Birinci Dünya Savaşı başlayınca basımı ertelendi ve ancak 1918 sonunda İstanbul'da yayımlandı; bir süre sonra Damat Ferid Paşa hükûmetinin kararıyla toplatıldı. 1956'da İş Bankası Kültür Yayınları'nın ilk kitabı olarak yeniden basıldı, 2006'da sadeleştirilerek Conker'in metniyle karşılıklı sayfalarda yayımlandı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Karşılaştırma

• Takımın Muharebe Talimi, 1908: Litzmann'dan çeviri, önsöz Mustafa Kemal'in.
• Cumalı Ordugâhı, 1909: kendi gözlem notları, 39 sayfa ve 7 kroki.
• Taktik Tatbikat ve Seyahati, 1911: Selanik-Kılkış gezisinin değerlendirmesi.
• Zabit ve Kumandan ile Hasbihal: 1914'te yazıldı, 1918'de basıldı; Conker'in kitabına karşılık.

Sonuç ve bugünkü anlamı

"Takımın Muharebe Talimi'ni Atatürk yazdı" cümlesi eksik bir cümledir. Kitap bir çeviridir, ama çevirmenin eseri neden seçtiğini ve neden takımdan başladığını anlattığı önsöz onun kendi düşüncesidir. Diğer üç kitap ise telif niteliğindedir ve hepsi genç bir kurmayın tatbikata, uygulamaya ve subay yetiştirmeye verdiği önemi gösterir. Görseller Mustafa Kemal'i 1909'da Selanik'te, biri bir askerî tatbikat sırasında olmak üzere gösterir.