Vasiyetname, Atatürk'ün kişisel servetini ailesine değil, büyük ölçüde iki bilim kurumuna yönelttiğini gösteren bir belgedir: kız kardeşine ve manevi çocuklarına geçimlik bir gelir, İnönü'nün çocuklarına öğrenim desteği ayırdı, kalanını dil ve tarih çalışmalarına bıraktı.
Atatürk vasiyetini, ölümünden iki aydan biraz fazla önce, 5 Eylül 1938'de İstanbul'da yazdı. Vasiyetname kısa bir metindir, ama etkileri seksen yılı aştı: kız kardeşinin hayatını, manevi çocuklarının geçimini, iki bilim kurumunun bütçesini ve bir bankanın hisselerinin hukuki serüvenini belirledi. Bu konuda vasiyetin içeriğini, yazıldığı koşulları ve sonrasını anlatımlarda geçtiği kadarıyla anlatıyoruz. Vasiyetnamenin tam metnini cümle cümle vermiyor, yalnızca öne çıkan hükümlerini sıralıyoruz.
Arka plan: Dolmabahçe, Eylül 1938
Türkçe anlatımdaki ölüm ve cenaze maddesine göre Atatürk26 Mayıs 1938'de son kez Ankara'dan ayrılıp İstanbul'a geçti. 1 Haziran'da Savarona yatına yerleşti ve 25 Temmuz'a kadar orada kaldı; yaz sıcakları yüzünden yeniden Dolmabahçe Sarayı'na döndü. Vasiyet, bu saray günlerinde, hastalığın ağırlaştığı haftalarda yazıldı.
Vasiyetin ertesi günü de önemlidir: 6 Eylül 1938'de Fransız hekim Noël Fiessinger üçüncü kez İstanbul'a geldi; Atatürk'ün karnında biriken su artmıştı ve o gün karnından altı litre su alındı. 18 Eylül'de Başbakan Celal Bayar sarayda dört yıllık ekonomik planın dosyasını sundu.
Doğrusu
Karından alınan su miktarı için iki sayı geçer: alınan miktar altı litreydi, ama Atatürk'ü rahatlatmak için kendisine on iki litre alındığı söylendi. Yani on iki litre, gerçek miktar değil, hastaya söylenen sayıdır.
Belge: Cumhuriyet Halk Partisinin haksız iktisaplarının iadesi hakkında kanun — TBMM Kanunlar Dergisi, Kanun No. 6195 · Kanunlar Dergisi Cilt 36. Tarih: 14 Aralık 1953.
kız kardeşi Makbule'ye ve manevi çocuklarına bakılacak,
Genel çerçeve şöyle özetlenebilir: mal varlığı belirli şartlarla, genel başkanı olduğu CHP'ye bırakılmış; kız kardeşine, manevi çocuklarına ve İnönü'nün çocuklarına para yardımı yapılması, Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu'na da belirli miktarlarda yardım yapılması istenmiştir.
Kaynaklarda fark
Malların kime bırakıldığı konusunda farklı ifadeler kullanılır. Bir anlatımda malların CHP'ye bırakıldığı ve gelirin şartlara bağlandığı söylenir; bir başkasında ise "mal varlığını Türk Tarih Kurumuna ve Türk Dil Kurumuna bıraktı" denir. İş Bankası hisselerinin durumu ikisini birleştirir: hisselerin mülkiyeti CHP'nindir, temettü geliri TDK ile TTK'ya bırakılmıştır. Doğru özet, mülkiyetin partide, gelirin büyük kısmının iki kurumda olmasıdır.
Atatürk çalışma masasının başındaGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Makbule Hanım: 1000 lira ve Camlı Köşk
Türkçe anlatımdaki Atatürk, kız kardeşine "yaşamını onurlu olarak sürdürmek" şartıyla İş Bankası'ndaki payının gelirlerinden ayda 1000 lira ödenmesini ve hayatta olduğu sürece Çankaya'daki Camlı Köşk'te oturabileceğini vasiyet etti. Makbule Atadan'ın Çankaya'da oturması da vasiyette açıkça yer alır.
Vasiyetin dışında kalan mallar ayrı bir mesele oldu. Atatürk'e sağlığında sembolik olarak hediye edilmiş bazı arazi, köşk ve evler vardı; Atatürk bunları İstanbul'da vasiyetini yazarken vasiyet dışında bırakmış, Ankara'ya döner dönmez bağışlamayı düşünmüştü. Ama durumu ağırlaşınca Ankara'ya dönemedi. Yasal mirasçısı olan Makbule Hanım bu taşınmazları mahkeme yoluyla üzerine aldı ve sattı; bu durum çok tepki topladı. Camlı Köşk'ü kiraya vereceği iddiası üzerine CHP, köşkün kullanım hakkını ondan satın aldı.
Trabzon Atatürk Köşkü de bu taşınmazlardandır. Köşk vasiyetnamedeki listede yer almadığı için 7 Aralık 1938 tarihli bir Ankara Asliye Hukuk kararıyla kız kardeşine geçti; 1942'de Trabzon Belediyesi müze yapmak üzere satın aldı ve 10.000 lira bedel 30 Mart 1943'te ödendi.
Makbule Hanım'ın geçim sıkıntısı sürdü. 1947 ve 1948'de CHP'ye, Meclis Başkanlığı'na, Cumhurbaşkanlığı'na, Başbakanlığa ve DP Başkanlığı'na yazdığı mektuplarda kendisine maaş bağlanmasını istedi. 18 Şubat 1948'deki Meclis oylamasıyla, hayatta olduğu sürece ve zam yapılmamak şartıyla 1000 lira maaş bağlandı. Böylece vefatına kadar ayda toplam 2000 lira aldı.
Manevi çocuklar: Nebile İrdelp örneği
Vasiyette adı geçen manevi çocuklardan Nebile İrdelp'in hayatı, vasiyetin uygulamasına somut bir örnektir. Atatürk'ün ölümünden sonra ona vasiyetname gereği ayda 100 lira bağlandı. Nebile Hanım bu maaştan edindiği mal varlığını Darüşşafaka'ya bağışladı. Ölüm tarihi kesin değildir; bir anlatımda 1943 geçer.
İş Bankası hisselerinin yolculuğu
Vasiyetin en uzun süren sonucu İş Bankası hisseleridir. Süreç şöyle sıralanır:
12 Eylül'den sonra 16 Ekim 1981'de kabul edilen 2533 sayılı kanunla CHP dahil bütün partiler kapatıldı; hisseler yeniden hazineye geçti.
1992'de CHP yeniden açıldı; 1992-1997 arasında hisseler CHP ve hazine tarafından birlikte temsil edildi, sonra Yargıtay kararıyla yeniden tamamen CHP'ye geçti.
Kısacası Atatürk hisseleri bu süreçte iki kez CHP'den alınıp hazineye verildi, sonra yeniden partiye döndü. Atatürk gazete okurkenGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Vasiyetname, Atatürk'ün kişisel servetini ailesine değil, büyük ölçüde iki bilim kurumuna yönelttiğini gösteren bir belgedir: kız kardeşine ve manevi çocuklarına geçimlik bir gelir, İnönü'nün çocuklarına öğrenim desteği ayırdı, kalanını dil ve tarih çalışmalarına bıraktı. Ama aynı belge, vasiyet dışında kalan taşınmazlar ve partiye bağlanan hisseler yüzünden onlarca yıl süren tartışmaların da kaynağı oldu. Görseller Atatürk'ü masa başında çalışırken ve gazete okurken gösterir.
Kısa bir metnin uzun gölgesi
Vasiyetname üzerine düşünürken ilk dikkatimi çeken, birkaç maddelik bir metnin seksen yılı aşan sonuçlar doğurması. Hastalığın ağırlaştığı haftalarda, Dolmabahçe'de yazılan bu belge, bir kız kardeşin hayatını, manevi çocukların geçimini, iki bilim kurumunun bütçesini ve bir bankanın hisselerinin yolculuğunu belirledi.
Metindeki öncelikler de anlamlı. Kız kardeşin onurlu bir hayat sürmesi, manevi çocukların bakımı, İnönü'nün çocuklarının eğitimi ve kalanın dil ile tarih kurumlarına bırakılması, kişisel bağlarla kurumsal hedeflerin aynı belgede yan yana durduğunu gösteriyor. Nebile İrdelp'in aldığı maaşla edindiği mal varlığını Darüşşafaka'ya bağışlaması, vasiyetin etkisinin bir kuşak sonraya nasıl taşındığına güzel bir örnek.
Ancak malların kime bırakıldığı konusunda ifadeler ayrışıyor. Bir yerde partiye, bir başka yerde iki kuruma bırakıldığı söyleniyor. Hisselerin mülkiyetinin partide, gelirinin kurumlarda olması bu iki ifadeyi uzlaştırıyor gibi görünse de, sonraki yıllardaki hukuki gidip gelmeler bu ayrımın hiç de kolay olmadığını gösterdi.
Vasiyet dışında kalan taşınmazlar ise ayrı bir tartışma konusu oldu. Tam metne doğrudan dayanmadan yapılan her özetin, bu yüzden dikkatle okunması gerekiyor.
#1
