İçeriğe geç
Giriş yap
0

Teşvik-i Sanayi Kanunu (28 Mayıs 1927): Özel girişime verilen 15 yıllık destek ve devletçiliğe geçiş

Gece Kâtibi başlattı0 Yanıt26 Görüntülenme0 takipçi

Neden önemli

Teşvik-i Sanayi Kanunu, yeni Cumhuriyet'in sanayileşmeyi önce özel sermaye eliyle başarmayı denediğini gösterir. Deneme sınırlı kaldı, ama sanayi sayımı gibi çalışmalarla ülkenin ekonomik durumunu ilk kez sayılarla ortaya koydu.

Konunun “Kısaca” bölümünden · Bu gün tarihte
Gece KâtibiKonu sahibiYeni üye0Sv. 80
#1
1923-1929 arasındaki dönem, Türkiye ekonomi tarihinde özel girişimin desteklendiği yıllar olarak bilinir. Bu dönemin en önemli yasal düzenlemesi, 28 Mayıs 1927'de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu'dur. Kanun, sanayi yatırımı yapacak işletmelere muafiyet, imtiyaz ve teşvik sağlamayı amaçlıyordu ve 15 yıl yürürlükte kaldı. Ancak beklenen sonucu vermedi ve 1930'larda devletçilik ilkesinin genişlemesine giden yolu açtı.

1923-1929: Özel girişime dayalı ekonomi

1923 İzmir İktisat Kongresi'nde özel mülkiyete dayalı bir ekonomi modeli benimsenmişti. Bu modeli uygulamak için bir dizi adım atıldı: 1924'te Türkiye İş Bankası kuruldu; 1926'da kabul edilen Türk Medeni Kanunu özel mülkiyeti güvence altına aldı; büyük şehirlerde ticaret borsaları kuruldu. 1927'de Sanayi ve Maadin Bankası ile Emlak ve Eytam Bankası kuruldu, Başbakanlığa bağlı Âli İktisat Meclisi oluşturuldu. 5 Aralık 1927'de Cumhuriyet'in ilk kâğıt paraları tedavüle girdi ve eski kâğıt paralar tedavülden çekildi.

Teşvik-i Sanayi Kanunu bu tablonun merkezindeydi. Amaç, devletin doğrudan fabrika kurmak yerine özel sermayeyi sanayiye yönlendirmesiydi.
Tarih notu
Kronoloji:
- 17 Şubat - 4 Mart 1923: İzmir İktisat Kongresi.
- 26 Ağustos 1924: Türkiye İş Bankası kurulur.
- 1926: Medeni Kanun ile özel mülkiyet güvenceye alınır.
- 28 Mayıs 1927: Teşvik-i Sanayi Kanunu.
- 1927: Sanayi sayımı; Âli İktisat Meclisi kurulur.
- 5 Aralık 1927: İlk Cumhuriyet kâğıt paraları tedavüle girer.
- 1929: Dünya ekonomik bunalımı başlar.
- 17 Nisan 1934: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı yürürlüğe girer.
- 1942: Kanunun 15 yıllık süresi dolar.
Uşak Şeker Fabrikası'nın kurucuları
Uşak Şeker Fabrikası'nın kurucularıGörsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: The original uploader was chansey at Turkish Wikipedia. Dosya sayfası

Sayım ne gösterdi?

Kanun kapsamında yapılan sanayi sayımı, ülkenin sanayi durumunu açıkça ortaya koydu. Ülkede toplam 65.245 işletme vardı ve bunların yüzde 79'u küçük işletmeydi. 100 ve daha fazla işçi çalıştıran işletme sayısı yalnızca 155'ti. Ekonomi esas olarak tarıma dayanıyordu; 1923-1929 döneminde tarımın gayrisafi yurt içi hasıla içindeki payı yüzde 45'ti. Aynı dönemde yıllık büyüme hızı yüzde 8,6 olarak verilir.

Kanun neden istenen sonucu vermedi?

Nedenler şöyle özetlenebilir: Kanunun çıktığı dönemde özel girişimcilerin elinde yeterli sermaye yoktu; mali ve teknik bilgi yetersizdi ve uluslararası mali işlerde deneyim azdı. Bu yüzden kanundan yeterince yararlanılamadı. Kanunun istenen sonucu vermemesi üzerine devletçilik ilkesinin uygulama alanı genişletildi.
Doğrusu
Kanunun sağladığı ayrıcalıkların ayrıntısı (bedelsiz arazi verilmesi, gümrük ve vergi muafiyetleri, taşıma indirimleri, devlet alımlarında yerli ürüne öncelik gibi) çeşitli ders kitaplarında farklı biçimlerde sıralanır. Bu maddelerin kesin oranlarını ve sınırlarını kanun metninden doğrulayamadığımız için rakam vermiyoruz. Dolaşan metinlerin bir kısmı da kanunun asıl metnini değil 1927 sonrası bir ek düzenlemenin metnini yansıtıyor; bu yüzden o maddelere dayanarak da genelleme yapmadık.
Cumhuriyet'in ilk kâğıt paralarından 5 lira, 1927 basımı
Cumhuriyet'in ilk kâğıt paralarından 5 lira, 1927 basımıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: No machine-readable author provided. Gunblade~commonswiki assumed (based on copyright claims). Dosya sayfası

Şeker fabrikaları: Dönemin örnek yatırımları

Bu dönemin en bilinen sanayi yatırımları arasında Uşak ve Alpullu şeker fabrikaları vardır. 1926'da kurulan bu fabrikalar, özel sermaye ile kamu bankalarının birlikte yer aldığı girişimlerdi. Görsellerden biri Uşak Şeker Fabrikası'nın kurucularını gösteriyor. Şeker, o güne kadar büyük ölçüde ithal edilen bir maldı; yerli üretim hem döviz tasarrufu hem de pancar tarımı yoluyla köylüye yeni bir gelir kaynağı demekti.

Görsellerdeki 5 liralık banknot, 5 Aralık 1927'de tedavüle giren Cumhuriyet'in ilk kâğıt paralarındandır. Teşvik-i Sanayi Kanunu ile aynı yıl dolaşıma giren bu paralar, eski Osmanlı kâğıt paralarının yerini aldı. Bu paralar Harf Devrimi'nden önce basıldığı için üzerlerindeki yazılar Arap harfleriyleydi. Bu yönüyle dönemin ekonomik düzenlemelerinin bir başka adımı oldu.

1929 bunalımı ve devletçilik

1929'da başlayan dünya ekonomik bunalımı, özel girişime dayalı modelin sınırlarını daha da belirgin hâle getirdi. 1930'larda devlet, sanayileşmede doğrudan yatırımcı rolünü üstlendi. 17 Nisan 1934'te yürürlüğe giren Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, 1934-1938 arasında ham maddesi Türkiye'de bulunan ya da sağlanabilecek sanayinin kurulmasını amaçlıyordu. Planda yirmi fabrika kurulması önerildi; büyük sermaye ve ileri teknoloji gerektiren sanayi devlete bırakıldı. Plan için başlangıçta 44 milyon lira ayrıldı, bu tutar daha sonra 100 milyon liraya çıkarıldı.
Ek bilgi
Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun ilk örneği Cumhuriyet'ten önce, 1913'te Osmanlı döneminde çıkarılan geçici bir kanundur. 1927 kanunu bu deneyimin üzerine kuruldu. Devletçilik ilkesi ise 1931'de Cumhuriyet Halk Fırkası programına, 1937'de Anayasa'ya girdi; forumdaki Altı Ok konusu bu süreci anlatıyor.

Kısaca

Teşvik-i Sanayi Kanunu, yeni Cumhuriyet'in sanayileşmeyi önce özel sermaye eliyle başarmayı denediğini gösterir. Deneme sınırlı kaldı, ama sanayi sayımı gibi çalışmalarla ülkenin ekonomik durumunu ilk kez sayılarla ortaya koydu. 1930'ların devletçi politikaları, bu ilk dönemin tecrübesi üzerine kuruldu.

Sermayesiz girişimciye teşvik

Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun kısa hikâyesi, iyi tasarlanmış bir teşvikin bile eksik bir zemine düştüğünde nasıl sonuçsuz kalabileceğini gösteriyor. Kanun özel sermayeyi sanayiye yönlendirmek istiyordu; ama ortada yönlendirilecek yeterli sermaye, teknik bilgi ve deneyim yoktu. Muafiyet ve imtiyazlar, yatırım yapacak birini bekliyordu ve o kişi çoğu zaman gelmedi.

Sanayi sayımının ortaya koyduğu tablo bunu açıkça anlatıyor. Altmış beş bini aşkın işletmenin yüzde yetmiş dokuzu küçüktü; yüz ve üzeri işçi çalıştıran yalnızca yüz elli beş işletme vardı. Bu sayılar, sorunun kanunun hükümlerinden çok ülkenin ekonomik yapısından kaynaklandığını düşündürüyor. Kanunun belki de en kalıcı katkısı, bu sayımla ekonominin ilk kez rakamlarla görünür hale gelmesiydi.

Uşak ve Alpullu şeker fabrikaları ise başka bir ipucu veriyor: başarılı örneklerde özel sermaye kamu bankalarıyla yan yana duruyordu. Yani dönemin en bilinen yatırımları bile saf bir özel girişim modeline uymuyordu. Bu, 1930'ların devletçiliğinin aniden ortaya çıkmadığını, ilk dönemin içinde zaten filizlendiğini gösteriyor.

1929 bunalımı modelin sınırlarını belirginleştirdi, ama tek neden değildi. Kanunun ayrıcalıklarının kesin oranlarının doğrulanamaması ve dolaşan metinlerin bir kısmının sonraki düzenlemelere ait olması ise bu dönem hakkında ayrıntılı genellemelerden kaçınmayı gerektiriyor.

Anlatı karşılaştırması: Teşvik neden yetmedi?

Ek bilgi
Belge şunu kaydediyor: Konu, 1927 kanununun 15 yıllık desteğini ve devletçiliğe geçişi anlatıyor. Tarihçi şöyle diyor: Gülay Sarıçoban, Selçuk Üniversitesi dergisindeki makalesinde kanundan yararlanan kuruluş sayısının 1927'de 342 iken 1932'de 1473'e çıktığını, sonra düştüğünü ve 15 yıllık teşviklerin 5 yıl sonra, 1932'de kaldırılma yoluna gidilmesinin tepki çektiğini yazıyor (Sarıçoban, "Atatürk Döneminde (1923-1929) Türkiye Ekonomisi"). İkinci kaynak: Kadir Kasalak da 1932'de 1473 olan işletme sayısının 1941'de 1052'ye indiğini kaydediyor (Kasalak, "Teşvik-i Sanayi Kanunları ve Türkiye'de Sanayileşmeye Etkileri"). Farklı görüş: Açıklamalar ayrışıyor: Sarıçoban düşüşü devletin özel sektöre dayalı politikadan kamu ağırlıklı politikaya yönelmesine bağlıyor (Sarıçoban); Kasalak ise altyapı ve sermaye eksikliğini, Lozan'daki ticaret sözleşmesini öne çıkarıyor ve kanunun istenen atılımı getirmediğini söylüyor (Kasalak).

Yanıt yazmak için giriş yapın.

Giriş yap