Balkan Antantı (9 Şubat 1934): 1930 Türk-Yunan yakınlaşmasından Selanik Anlaşması'na Balkanlarda statüko

Balkan Antantı, 9 Şubat 1934'te Atina'da Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalandı. Antlaşmanın amacı Birinci Dünya Savaşı sonrasında çizilen Balkan sınırlarını korumak, yani bölgedeki statükoyu güvenceye almaktı. On yıl önce birbirleriyle savaşan Türkiye ve Yunanistan'ın aynı belgenin altına imza atması, Atatürk dönemi dış politikasının en dikkat çekici sonuçlarından biridir. Bu yazı antantın arka planını, maddelerini ve kısa ömrünü ele alıyor.

Savaştan dostluğa: 1930

İngilizce Vikipedi'ye göre nüfus mübadelesinden sonra Yunanistan düşmanlığı bitirmek istiyordu, ama görüşmeler mübadillerin mallarının değerlemesi meselesinde tıkandı. Eleftherios Venizelos'un girişimi ve Mustafa Kemal Atatürk ile İsmet İnönü hükûmetinin iş birliğiyle 1930'da Türkiye ile Yunanistan arasında bir dizi antlaşma imzalandı. Bu antlaşmalar iki ülke ilişkilerini yeniden kurdu ve kaynağın ifadesiyle aralarında fiilî bir ittifak oluşturdu.

Antlaşmalarla iki ülke, Lozan Antlaşması'nın sınırlarının kesin çözümü olduğunu kabul etti; birbirine karşı askerî veya ekonomik ittifaklara katılmayacaklarını taahhüt etti ve deniz silahlanma yarışını derhâl durdurmayı kabul etti. İngilizce kaynak, 1930-1955 arasında Türk-Yunan anlaşmazlığının uluslararası ilişkilerde önemli bir etken olmadığını yazar.
Neden 1933-1934?

Türkçe Vikipedi, yakınlaşmanın nedenlerini 1933'ten sonra Almanya'da Nazi Partisi'nin iktidara gelmesine, İtalya'nın Akdeniz ve Balkanlar'da genişleme çabasına ve Avrupa'daki silahlanma yarışına bağlar. Bu tehditler karşısında Türkiye, 1933 sonbaharında Balkan komşularıyla ayrı ayrı ikili antlaşmalar yaptı: 14 Eylül 1933'te Yunanistan'la, 17 Ekim'de Romanya ile, 27 Kasım'da Yugoslavya ile. Bu ikili antlaşmalar, dörtlü antantın zeminini hazırladı.

İngilizce Vikipedi ise antantın doğrudan hedefini daha açık söyler: imzacılar, Bulgaristan'ın kendi toprakları üzerindeki emellerine karşı ortak bir cephe oluşturmak istiyordu. Bunun için birbirlerine ve komşularına karşı tartışmalı bütün toprak iddialarını askıya almayı kabul ettiler.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Alex:D. Dosya sayfası

Antantın içeriği ve dışarıda kalanlar

Türkçe kaynağa göre antantla Balkan ülkeleri birbirlerinin varlığına saygı gösterecek ve sınırlarını karşılıklı olarak güvenceye alacaktı. İngilizce kaynak antlaşmanın imzalandığı gün yürürlüğe girdiğini ve 1 Ekim 1934'te Milletler Cemiyeti Antlaşmalar Serisi'ne kaydedildiğini belirtir.

Bölgedeki iki ülke antanta katılmadı. Arnavutluk İtalya'nın etkisi altındaydı; Bulgaristan ise komşularının topraklarında hak iddia ediyordu. İngilizce Vikipedi, ilgili diplomasiye dâhil olup belgeyi imzalamayı reddeden devletler arasında İtalya, Arnavutluk, Bulgaristan, Macaristan ve Sovyetler Birliği'ni sayar.
Venizelos'un Nobel önerisi

İngilizce Vikipedi'nin Türk-Yunan ilişkileri maddesi kısa ama dikkat çekici bir bilgi verir: Venizelos 1934'te Atatürk'ü Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterdi. Bu, on iki yıl önce cephede karşı karşıya gelen iki liderin 1930'lardaki ilişkisinin nereye vardığını gösterir. Türk-Yunan yakınlaşması, Balkan Antantı'nın çekirdeğini oluşturdu.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Posta Romana. Dosya sayfası

Selanik Anlaşması (1938)

Antant Bulgaristan'a karşı tasarlanmış olsa da üyeler zamanla Bulgaristan'ın tek başına bir tehdit olmadığı sonucuna vardı. İngilizce Vikipedi'ye göre 31 Temmuz 1938'de Selanik'te Bulgaristan ile Balkan Antantı arasında bir anlaşma imzalandı. Bulgaristan adına Başbakan Georgi Köseivanov, antant adına da Balkan Antantı Konseyi Başkanı sıfatıyla Yunanistan Başbakanı İoannis Metaksas imzaladı. Anlaşma, Neuilly ve Lozan antlaşmalarının Bulgaristan'ın Yunanistan ve Türkiye sınırlarında öngördüğü askersiz bölgelere ilişkin maddelerini kaldırdı ve Bulgaristan'ın yeniden silahlanmasına imkân verdi. Türk-Yunan ilişkileri maddesi, aynı anlaşmanın Lozan'ın Türk-Yunan sınırındaki askersiz bölgelerini de kaldırdığını yazar.
Sonu

Antant, imzacılar arasında barışı korudu, ama bölgedeki entrikaları bitiremedi. 1940'ta Romanya'nın Nazi Almanyası'nın baskısıyla imzaladığı Craiova Antlaşması'ndan ve 1941'de Mihver devletlerinin Yugoslavya ile Yunanistan'ı işgalinden sonra antant fiilen ortadan kalktı. İngilizce Vikipedi, imzacılar arasında II. Dünya Savaşı'nda çatışmaya girmekten kaçınabilen tek ülkenin Türkiye olduğunu, 1945'te Müttefiklere katıldıktan sonra da bunun değişmediğini belirtir.

Balkan Antantı, Atatürk döneminin barışçı ve statükoyu koruyan dış politikasının Avrupa'daki ayağıydı. Aynı politika doğuda, 1937'de Sadabat Paktı ile tamamlandı.