#1Atatürk'ün son yazına ait anlatılarda bir gemi adı sık geçer: Savarona. Dünyanın en büyük yatı olarak yapılan gemi, 1938'de satın alındı ve hasta olan Cumhurbaşkanı yazın önemli bir bölümünü onun güvertesinde geçirdi. Bu konuda yatın yapılışını, Türkiye'ye gelişini, Atatürk'ün gemideki günlerini ve sonraki yıllarını kaynaklardaki farklarla birlikte ele alıyoruz.
Bir Amerikalı için yapılan yat
Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre gemi, Brooklyn Köprüsü'nün mühendisi John A. Roebling'in torunu olan Amerikalı Emily Roebling Cadwalader için tasarlandı. Adı, Hint Okyanusu'nda yaşadığı söylenen efsanevi bir Afrika kuğusundan gelir; Türkçe madde bunu "Sava" ve "Rona" adlarının birleşimi olarak açıklar. Gemi Hamburg'da Blohm & Voss tersanesinde yapıldı; omurgası 29 Temmuz 1930'da kızağa kondu. İngilizce Vikipedi'ye göre maliyeti yaklaşık 4 milyon dolardı ve yat, Sperry jiroskoplu dengeleyicilerle donatılmıştı; 1949'da Jane's Fighting Ships onu suda yüzen en gösterişli yatlardan biri olarak anmıştı.
Cadwalader çifti yüksek vergiler yüzünden yatı ABD'ye götüremedi; gemi Almanya'da limanda bekledi. Bu dönemde Hans Albers ve Brigitte Helm'in oynadığı Alman bilimkurgu filmi "Gold"da mekân olarak kullanıldı. Şubat 1937'de satışa çıkarıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: CeeGee. Dosya sayfası
Türkçe Vikipedi'ye göre yat 23 Şubat 1938'de Türk hükûmeti tarafından 1,2 milyon dolara satın alındı ve sağlığı bozulmakta olan Atatürk'e hediye edildi. Türkçe madde, Ertuğrul yatının artık güvenli seferler yapamayacak durumda olduğunu ve deniz havasının Atatürk'e iyi geleceğinin düşünüldüğünü anlatan bir hükûmet yetkilisinin sözlerini aktarır. Yat 24 Mart 1938'de Southampton'da yapılan bir törenle teslim alındı; Türk bayrağını Londra Büyükelçisi Ali Fethi Okyar çekti. Gemi yapıldığı Hamburg tersanesinde iki ay bakım gördü, sonra Ertuğrul yatının süvarisi Said Özege yönetimindeki 45 kişilik mürettebatla Türkiye'ye getirildi ve 1 Haziran 1938'de Türkiye'ye vardı.
Gemideki günler
Yat İstanbul'a geldiğinde Atatürk onu görmeye Başbakan Celâl Bayar, Hasan Rıza Soyak, Celâl Tolgay, Kılıç Ali, Cevat Abbas, Salih Bozok ve İstanbul Valisi Muhittin Üstündağ ile gitti. Türkçe Vikipedi'ye göre yatı o kadar beğendi ki karaya çıkmadan gemide kaldı. Bu sürede Romanya Kralı Carol dahil önemli konukları ağırladı ve Bakanlar Kurulu toplantıları yaptı. Başkanlık ettiği son Bakanlar Kurulu toplantısı, 9 Temmuz 1938'de Savarona'da yapılan ve ana konusu Hatay sorunu olan üç buçuk saatlik toplantıydı.
Sağlık durumu ağırlaşınca Atatürk 24 Temmuz gece yarısı Acar motoruyla yattan alınıp Dolmabahçe Sarayı'na götürüldü. 10 Kasım 1938'de öldü. Savarona, cenazesini İstanbul'dan İzmit'e taşıyan Yavuz zırhlısının ardındaki filoda yer aldı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: Cobija. Dosya sayfası
Sonraki yıllar
Yat İkinci Dünya Savaşı boyunca Boğaz'da Kanlıca Koyu'nda demirli kaldı. 27 Aralık 1947'de Meclis'te durumu tartışıldı ve satılması istendi; basının tepkisi üzerine satış gerçekleşmedi. 1951'de Deniz Kuvvetleri'ne devredildi ve "Güneş Dil" adıyla eğitim gemisine dönüştürüldü. Türkçe Vikipedi'ye göre Celâl Bayar 1954'teki Yugoslavya ve 1955'teki Pakistan resmî ziyaretlerini bu gemiyle yaptı; İran Şahı ve Şahbanu Süreyya 1956'da gemide kaldı.
3 Ekim 1979'da Heybeliada'da demirliyken makine dairesinde çıkan ve 24 saat süren yangında salonlar ve kamaralar yandı; geriye neredeyse yalnız tekne kaldı. Yangının nedeni anlaşılamadı. Gemi 27 Temmuz 1986'da donanma envanterinden çıkarıldı. 1989'da 49 yıllığına iş insanı Kahraman Sadıkoğlu'na kiralandı; şirketi üç yıl süren ve yaklaşık 45 milyon dolara mal olan bir onarımla buhar türbinlerini söküp dizel motorlar taktı. Sözleşme 2013'te iptal edildi ve yat Kültür ve Turizm Bakanlığı'na geçti; 2019'da Deniz Kuvvetleri Komutanlığı'na devredildi.
Bir Amerikalı için yapılan yat
Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre gemi, Brooklyn Köprüsü'nün mühendisi John A. Roebling'in torunu olan Amerikalı Emily Roebling Cadwalader için tasarlandı. Adı, Hint Okyanusu'nda yaşadığı söylenen efsanevi bir Afrika kuğusundan gelir; Türkçe madde bunu "Sava" ve "Rona" adlarının birleşimi olarak açıklar. Gemi Hamburg'da Blohm & Voss tersanesinde yapıldı; omurgası 29 Temmuz 1930'da kızağa kondu. İngilizce Vikipedi'ye göre maliyeti yaklaşık 4 milyon dolardı ve yat, Sperry jiroskoplu dengeleyicilerle donatılmıştı; 1949'da Jane's Fighting Ships onu suda yüzen en gösterişli yatlardan biri olarak anmıştı.
Cadwalader çifti yüksek vergiler yüzünden yatı ABD'ye götüremedi; gemi Almanya'da limanda bekledi. Bu dönemde Hans Albers ve Brigitte Helm'in oynadığı Alman bilimkurgu filmi "Gold"da mekân olarak kullanıldı. Şubat 1937'de satışa çıkarıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: CeeGee. Dosya sayfası
Dikkat: yanlış bilinen
23 Şubat 1938Kaynaklarda yatın yapım ve kullanımıyla ilgili birçok fark vardır. Türkçe Vikipedi girişte yatın 28 Mart 1931'de denize indirildiğini, ayrıntılı bölümde ise teknenin 28 Şubat 1931'de tamamlandığını yazar; İngilizce Vikipedi 28 Şubat 1931'i denize indirilme tarihi olarak verir. Uzunluk Türkçe maddede 124,3 metre, İngilizce maddede 136 metredir (İngilizce madde 136 metreyi baş bodoslamadan kıça ölçü olarak verir). Tasarımcı Türkçe maddede Cox & Stevens, İngilizce maddede Gibbs & Cox'tur. Film çekimi İngilizce maddede 1933, filmin gösterimi 1934'tür. Atatürk'ün gemide geçirdiği süre de farklıdır: Türkçe maddenin girişi "elli gün", ayrıntılı bölümü "54 gün", İngilizce madde "altı hafta" der.
Türkçe Vikipedi'ye göre yat 23 Şubat 1938'de Türk hükûmeti tarafından 1,2 milyon dolara satın alındı ve sağlığı bozulmakta olan Atatürk'e hediye edildi. Türkçe madde, Ertuğrul yatının artık güvenli seferler yapamayacak durumda olduğunu ve deniz havasının Atatürk'e iyi geleceğinin düşünüldüğünü anlatan bir hükûmet yetkilisinin sözlerini aktarır. Yat 24 Mart 1938'de Southampton'da yapılan bir törenle teslim alındı; Türk bayrağını Londra Büyükelçisi Ali Fethi Okyar çekti. Gemi yapıldığı Hamburg tersanesinde iki ay bakım gördü, sonra Ertuğrul yatının süvarisi Said Özege yönetimindeki 45 kişilik mürettebatla Türkiye'ye getirildi ve 1 Haziran 1938'de Türkiye'ye vardı.
Gemideki günler
Yat İstanbul'a geldiğinde Atatürk onu görmeye Başbakan Celâl Bayar, Hasan Rıza Soyak, Celâl Tolgay, Kılıç Ali, Cevat Abbas, Salih Bozok ve İstanbul Valisi Muhittin Üstündağ ile gitti. Türkçe Vikipedi'ye göre yatı o kadar beğendi ki karaya çıkmadan gemide kaldı. Bu sürede Romanya Kralı Carol dahil önemli konukları ağırladı ve Bakanlar Kurulu toplantıları yaptı. Başkanlık ettiği son Bakanlar Kurulu toplantısı, 9 Temmuz 1938'de Savarona'da yapılan ve ana konusu Hatay sorunu olan üç buçuk saatlik toplantıydı.
Sağlık durumu ağırlaşınca Atatürk 24 Temmuz gece yarısı Acar motoruyla yattan alınıp Dolmabahçe Sarayı'na götürüldü. 10 Kasım 1938'de öldü. Savarona, cenazesini İstanbul'dan İzmit'e taşıyan Yavuz zırhlısının ardındaki filoda yer aldı.
Tarih notu
Savarona kronolojisi:
- 29 Temmuz 1930: Omurga kızağa konur.
- 28 Şubat 1931: Tamamlanma ya da denize indirilme (kaynaklara göre değişir).
- Şubat 1937: Satışa çıkarılır.
- 23 Şubat 1938: Türk hükûmeti satın alır.
- 24 Mart 1938: Southampton'da teslim töreni.
- 1 Haziran 1938: Türkiye'ye varış.
- 9 Temmuz 1938: Gemide son Bakanlar Kurulu toplantısı.
- 24 Temmuz 1938: Atatürk yattan Dolmabahçe'ye alınır.
- 1951: "Güneş Dil" adıyla eğitim gemisi olur.
- 3 Ekim 1979: Heybeliada'da yangın.
- 1989: 49 yıllığına kiralanır.
- 2013: Kiralama sözleşmesi iptal edilir.
- Mart 2015: Yeni dönemdeki ilk resmî kabul.
- 29 Temmuz 1930: Omurga kızağa konur.
- 28 Şubat 1931: Tamamlanma ya da denize indirilme (kaynaklara göre değişir).
- Şubat 1937: Satışa çıkarılır.
- 23 Şubat 1938: Türk hükûmeti satın alır.
- 24 Mart 1938: Southampton'da teslim töreni.
- 1 Haziran 1938: Türkiye'ye varış.
- 9 Temmuz 1938: Gemide son Bakanlar Kurulu toplantısı.
- 24 Temmuz 1938: Atatürk yattan Dolmabahçe'ye alınır.
- 1951: "Güneş Dil" adıyla eğitim gemisi olur.
- 3 Ekim 1979: Heybeliada'da yangın.
- 1989: 49 yıllığına kiralanır.
- 2013: Kiralama sözleşmesi iptal edilir.
- Mart 2015: Yeni dönemdeki ilk resmî kabul.
Görsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: Cobija. Dosya sayfası
Sonraki yıllar
Yat İkinci Dünya Savaşı boyunca Boğaz'da Kanlıca Koyu'nda demirli kaldı. 27 Aralık 1947'de Meclis'te durumu tartışıldı ve satılması istendi; basının tepkisi üzerine satış gerçekleşmedi. 1951'de Deniz Kuvvetleri'ne devredildi ve "Güneş Dil" adıyla eğitim gemisine dönüştürüldü. Türkçe Vikipedi'ye göre Celâl Bayar 1954'teki Yugoslavya ve 1955'teki Pakistan resmî ziyaretlerini bu gemiyle yaptı; İran Şahı ve Şahbanu Süreyya 1956'da gemide kaldı.
3 Ekim 1979'da Heybeliada'da demirliyken makine dairesinde çıkan ve 24 saat süren yangında salonlar ve kamaralar yandı; geriye neredeyse yalnız tekne kaldı. Yangının nedeni anlaşılamadı. Gemi 27 Temmuz 1986'da donanma envanterinden çıkarıldı. 1989'da 49 yıllığına iş insanı Kahraman Sadıkoğlu'na kiralandı; şirketi üç yıl süren ve yaklaşık 45 milyon dolara mal olan bir onarımla buhar türbinlerini söküp dizel motorlar taktı. Sözleşme 2013'te iptal edildi ve yat Kültür ve Turizm Bakanlığı'na geçti; 2019'da Deniz Kuvvetleri Komutanlığı'na devredildi.
Ek bilgi
İngilizce Vikipedi'ye göre yatta bir yüzme havuzu, bir hamam, ilk yapımdan kalma altın süslemeli büyük bir merdiven, bir sinema salonu ve Atatürk'e ayrılmış, onun kişisel eşyalarıyla döşenmiş bir kütüphane dairesi vardır. Görsellerden ilki yatın 2013'teki hâlini, ikincisi bir maketini gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, MV Savarona maddesi (tr.wikipedia.org)
- Wikipedia (İngilizce), MV Savarona maddesi (en.wikipedia.org)