#11930 yazında Mustafa Kemal, kendi partisinin karşısına bir muhalefet partisi çıkması için girişimde bulundu. Parti üç ay yaşadı; İzmir'de büyük kalabalıklar topladı, yerel seçimlere katıldı ve kurucusunun kararıyla kapandı. Bu konuda Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın (SCF) kuruluşunu, programını, İzmir olaylarını ve kapanışını kaynaklardaki farklarla birlikte ele alıyoruz.
Neden bir muhalefet partisi?
Türkçe Vikipedi'ye göre 1920'lerin sonunda tek parti yönetimine karşı hoşnutsuzluk büyüyordu. 1927-1928 kuraklığı ve 1930'daki dünya ekonomik buhranıyla ağırlaşan vergiler halkın bir kesimini rahatsız etmişti. Ahmet Ağaoğlu, 1925'te Mustafa Kemal'e verdiği bir raporda Halk Fırkası içinde halka tahakküm edenler olduğunu yazmıştı. Mustafa Kemal, iktidarı denetleyecek küçük bir muhalefet partisinin yararlı olacağını düşündü.
İngilizce Vikipedi, bu görevin Paris büyükelçiliğinden yeni dönen ve İsmet İnönü hükûmetinin politikalarını eleştiren bir rapor sunmuş olan Fethi (Okyar) Bey'e verildiğini anlatır. Fethi Bey, Mustafa Kemal'in tarafsız kalmasını şart koştu ve partiyi 12 Ağustos 1930'da kurdu. Mustafa Kemal'in kız kardeşi Makbule Hanım ve yakın dostları ilk üyeler arasındaydı. Nuri Conker genel sekreter oldu; şair Mehmet Emin Yurdakul, Ahmet Ağaoğlu ve sonradan başbakan olacak Adnan Menderes de partiye katıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Partiyi Halk Fırkası'ndan ayıran en önemli nokta ekonomide liberalizmi savunmasıydı. Ahmet Ağaoğlu partinin nizamnamesini yazdı ve 27 Ağustos 1930'da yayımlanan programa son şeklini verdi. İngilizce Vikipedi'ye göre on bir maddelik bildirge 1924'teki Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nınkini andırıyordu ve dört ana noktada toplanıyordu: devlet işletmeleri yerine özel girişim, tekellerin kaldırılması ve vergilerin düşürülmesi; yabancı sermayeye daha hoşgörülü bir tutum; Milletler Cemiyeti ile yakınlaşma; basın ve düşünce özgürlüğü. Türkçe Vikipedi, programın tek dereceli seçimi ve kadınlara seçme ve seçilme hakkını öngördüğünü de belirtir.
İzmir, Eylül 1930
İngilizce Vikipedi'ye göre Fethi Bey ilk siyasi konuşmasını 4 Eylül'de İzmir'de yaptı. 7 Eylül'deki SCF mitingi, nüfusu 150.000'i ancak geçen kentte 100.000'den fazla kişiyi topladı. Türkçe Vikipedi, Halk Fırkası il binasının penceresinden kalabalığa hakaret edilmesi üzerine binanın taşlandığını ve basıldığını, polisin önce havaya, sonra kalabalığa ateş açtığını ve 12-14 yaşlarında bir çocuğun öldüğünü yazar. Ağaoğlu'nun anlatısına göre kalabalıktan biri kucağındaki çocuğu Fethi Bey'in ayaklarının dibine bırakıp yardım istemişti.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
İngilizce Vikipedi'ye göre İzmir mitinginden bir ay sonra, 5 Ekim'de yerel seçimler yapıldı. Parti 502 belediyeden 31'ini kazandı. İngilizce madde, seçimlerde reformlara karşı olan kesimlerin, özellikle Ege'de, SCF'ye yöneldiğini ve partinin sadık bir muhalefet olmaktan çıkıp merkezî yönetime karşı bir direnç aracına dönüştüğünü yazar. Bu gelişme Halk Fırkası çevrelerinde endişe yarattı. Halk Fırkası'na yakın basın partiyi kuruluşundan itibaren hedef aldı; Cemil Koçak'ın deyişiyle "iktidar basını SCF'lileri daha en başından mahkûm etmişti." Türkçe Vikipedi, 15 Kasım'daki görüşmede Nuri Conker'in kapatma kararını ilettiğini, Mustafa Kemal'in ise Fethi Bey'i vazgeçirmeye çalıştığını aktarır. Parti 17 Kasım 1930'da Fethi Okyar ve yöneticilerinin talebiyle feshedildi. İngilizce Vikipedi'ye göre Fethi Bey gerekçe olarak halkın okuma yazma oranının düşüklüğünü ve henüz kendini yönetmeye hazır olmadığını gösterdi; aynı madde asıl nedenin muhalefetin beklenmedik gücü olduğunu ileri sürer.
Kapanıştan bir ay sonra yaşanan Menemen Olayı, Sina Akşin'e göre SCF ile ilişkilendirildi. Türkiye, 1945'te Milli Kalkınma Partisi kurulana ve 1946'da Celâl Bayar ile Adnan Menderes yeni bir parti kurana kadar tek partili bir yapıyla yönetildi. Mustafa Kemal hayatının geri kalanında bir daha çok partili sisteme geçiş denemesi yapmadı.
Neden bir muhalefet partisi?
Türkçe Vikipedi'ye göre 1920'lerin sonunda tek parti yönetimine karşı hoşnutsuzluk büyüyordu. 1927-1928 kuraklığı ve 1930'daki dünya ekonomik buhranıyla ağırlaşan vergiler halkın bir kesimini rahatsız etmişti. Ahmet Ağaoğlu, 1925'te Mustafa Kemal'e verdiği bir raporda Halk Fırkası içinde halka tahakküm edenler olduğunu yazmıştı. Mustafa Kemal, iktidarı denetleyecek küçük bir muhalefet partisinin yararlı olacağını düşündü.
İngilizce Vikipedi, bu görevin Paris büyükelçiliğinden yeni dönen ve İsmet İnönü hükûmetinin politikalarını eleştiren bir rapor sunmuş olan Fethi (Okyar) Bey'e verildiğini anlatır. Fethi Bey, Mustafa Kemal'in tarafsız kalmasını şart koştu ve partiyi 12 Ağustos 1930'da kurdu. Mustafa Kemal'in kız kardeşi Makbule Hanım ve yakın dostları ilk üyeler arasındaydı. Nuri Conker genel sekreter oldu; şair Mehmet Emin Yurdakul, Ahmet Ağaoğlu ve sonradan başbakan olacak Adnan Menderes de partiye katıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Dikkat: yanlış bilinen
ProgramPartiye geçen milletvekili sayısı kaynaklarda farklıdır. Türkçe Vikipedi'nin kuruluş bölümü "14 kadar mebus"tan söz eder; aynı maddenin milletvekilleri bölümü ve İngilizce Vikipedi ise partinin 15 milletvekili olduğunu, hepsinin Halk Fırkası'ndan geçtiğini yazar. Partinin kapatılma kararı da farklı anlatılır: Türkçe Vikipedi, Fethi Okyar'ın anılarına dayanarak Mustafa Kemal'in kapatmaya karşı çıktığını ve Fethi Bey ayrılsa bile partinin sürmesini istediğini aktarır. İngilizce Vikipedi ise partinin 17 Kasım'da Atatürk'ün tavsiyesiyle kapatıldığını yazar. Kapanışın kimin isteğiyle olduğu tartışmalıdır.
Partiyi Halk Fırkası'ndan ayıran en önemli nokta ekonomide liberalizmi savunmasıydı. Ahmet Ağaoğlu partinin nizamnamesini yazdı ve 27 Ağustos 1930'da yayımlanan programa son şeklini verdi. İngilizce Vikipedi'ye göre on bir maddelik bildirge 1924'teki Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nınkini andırıyordu ve dört ana noktada toplanıyordu: devlet işletmeleri yerine özel girişim, tekellerin kaldırılması ve vergilerin düşürülmesi; yabancı sermayeye daha hoşgörülü bir tutum; Milletler Cemiyeti ile yakınlaşma; basın ve düşünce özgürlüğü. Türkçe Vikipedi, programın tek dereceli seçimi ve kadınlara seçme ve seçilme hakkını öngördüğünü de belirtir.
İzmir, Eylül 1930
İngilizce Vikipedi'ye göre Fethi Bey ilk siyasi konuşmasını 4 Eylül'de İzmir'de yaptı. 7 Eylül'deki SCF mitingi, nüfusu 150.000'i ancak geçen kentte 100.000'den fazla kişiyi topladı. Türkçe Vikipedi, Halk Fırkası il binasının penceresinden kalabalığa hakaret edilmesi üzerine binanın taşlandığını ve basıldığını, polisin önce havaya, sonra kalabalığa ateş açtığını ve 12-14 yaşlarında bir çocuğun öldüğünü yazar. Ağaoğlu'nun anlatısına göre kalabalıktan biri kucağındaki çocuğu Fethi Bey'in ayaklarının dibine bırakıp yardım istemişti.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Tarih notu
Seçimler ve fesihKronoloji:
- 12 Ağustos 1930: Kuruluş.
- 27 Ağustos 1930: Program yayımlanır.
- 4 Eylül 1930: Fethi Bey'in İzmir'deki ilk konuşması.
- 7 Eylül 1930: İzmir mitingi ve olaylar.
- 5 Ekim 1930: Yerel seçimler (tarih İngilizce Vikipedi'ye göre); 502 belediyeden 31'i SCF'nin olur.
- 15 Kasım 1930: Nuri Conker kapatma kararını Mustafa Kemal'e iletir.
- 17 Kasım 1930: Parti feshedilir.
- 23 Aralık 1930: Menemen Olayı.
- 12 Ağustos 1930: Kuruluş.
- 27 Ağustos 1930: Program yayımlanır.
- 4 Eylül 1930: Fethi Bey'in İzmir'deki ilk konuşması.
- 7 Eylül 1930: İzmir mitingi ve olaylar.
- 5 Ekim 1930: Yerel seçimler (tarih İngilizce Vikipedi'ye göre); 502 belediyeden 31'i SCF'nin olur.
- 15 Kasım 1930: Nuri Conker kapatma kararını Mustafa Kemal'e iletir.
- 17 Kasım 1930: Parti feshedilir.
- 23 Aralık 1930: Menemen Olayı.
İngilizce Vikipedi'ye göre İzmir mitinginden bir ay sonra, 5 Ekim'de yerel seçimler yapıldı. Parti 502 belediyeden 31'ini kazandı. İngilizce madde, seçimlerde reformlara karşı olan kesimlerin, özellikle Ege'de, SCF'ye yöneldiğini ve partinin sadık bir muhalefet olmaktan çıkıp merkezî yönetime karşı bir direnç aracına dönüştüğünü yazar. Bu gelişme Halk Fırkası çevrelerinde endişe yarattı. Halk Fırkası'na yakın basın partiyi kuruluşundan itibaren hedef aldı; Cemil Koçak'ın deyişiyle "iktidar basını SCF'lileri daha en başından mahkûm etmişti." Türkçe Vikipedi, 15 Kasım'daki görüşmede Nuri Conker'in kapatma kararını ilettiğini, Mustafa Kemal'in ise Fethi Bey'i vazgeçirmeye çalıştığını aktarır. Parti 17 Kasım 1930'da Fethi Okyar ve yöneticilerinin talebiyle feshedildi. İngilizce Vikipedi'ye göre Fethi Bey gerekçe olarak halkın okuma yazma oranının düşüklüğünü ve henüz kendini yönetmeye hazır olmadığını gösterdi; aynı madde asıl nedenin muhalefetin beklenmedik gücü olduğunu ileri sürer.
Kapanıştan bir ay sonra yaşanan Menemen Olayı, Sina Akşin'e göre SCF ile ilişkilendirildi. Türkiye, 1945'te Milli Kalkınma Partisi kurulana ve 1946'da Celâl Bayar ile Adnan Menderes yeni bir parti kurana kadar tek partili bir yapıyla yönetildi. Mustafa Kemal hayatının geri kalanında bir daha çok partili sisteme geçiş denemesi yapmadı.
Ek bilgi
Ahmet Ağaoğlu parti kapandıktan sonra Halk Fırkası'na dönmedi; görüşlerini 1933'te çıkarmaya başladığı Akın gazetesinde sürdürdü. Oğlu Samet Ağaoğlu sonradan Adnan Menderes hükûmetlerinde bakan oldu. Görsellerden ilki partinin kurucularını, ikincisi Mustafa Kemal ile Fethi Okyar'ı gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Serbest Cumhuriyet Fırkası maddesi (tr.wikipedia.org)
- Wikipedia (İngilizce), Liberal Republican Party (Turkey) maddesi (en.wikipedia.org)