#11925 baharında Cumhuriyet, kuruluşundan sonraki ilk büyük iç ayaklanmayla karşılaştı. İsyanın sonuçları yalnız Doğu Anadolu ile sınırlı kalmadı: bir hükûmet düştü, olağanüstü yetki veren bir yasa çıktı, İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu, ilk muhalefet partisi kapatıldı ve pek çok gazete susturuldu. Bu konuda olayları ve Mustafa Kemal'in yönetiminin aldığı kararları sırasıyla ele alıyoruz.
Azadi ve isyanın arka planı
Türkçe Vikipedi'ye göre Azadi (Kürt Özgürlüğü Cemiyeti) adlı gizli örgüt 1923'te Cibran aşiretinin ağalarından Halid Bey tarafından kuruldu. Zazaca konuşan Sünni aşiretler üzerinde etkili olan Şeyh Said, 1924'teki ilk kongreye çağrıldı. Martin van Bruinessen'e dayanan anlatıya göre kongrede Mayıs 1925'te genel bir ayaklanma planlandı. Cumhuriyetin ilanı, 3 Mart 1924'te halifeliğin kaldırılması ve şer'iye mahkemelerinin kapatılması muhafazakâr çevrelerin örgüte ilgisini artırdı. Beytüşşebap isyanından sonra Azadi liderlerinin önemli bir kısmının tutuklanması Şeyh Said'in liderliğe geçmesinin yolunu açtı.
Aynı dönem, Musul sorununun İngiltere ile Türkiye arasında çözülemediği ve Ağustos 1924'te Milletler Cemiyeti'ne götürüldüğü dönemdir. Türkçe Vikipedi bu yüzden isyanı İngiliz politikasıyla birlikte ele alır; Mustafa Kemal'in 14 Ocak 1923'te Eskişehir'de Musul ve Kürt meselesini birlikte andığı konuşmasını da aktarır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Piran'dan Diyarbakır surlarına
Şubat 1925'te Piran'da (bugün Dicle) jandarma ile Şeyh Said'in adamları arasında çıkan çatışma isyanı planlanandan önce başlattı. Şeyh Said 13 Şubat 1925 Cuma günü Piran Camii'nde bir vaaz verdi. 16 Şubat'ta Genç vilayetine bağlı Darahêni kazası basıldı ve vali esir alındı. Mistan, Botan ve Mıhellemi aşiretlerinin desteğini alan isyancılar Maden, Siverek ve Ergani'yi ele geçirdi. 21 Şubat'ta doğu vilayetlerinde sıkıyönetim ilan edildi. Şeyh Şerif'in yönettiği bir kol 24 Şubat'ta Elazığ'a girdi ve kenti birkaç gün denetimde tuttu.
Mart başında Şeyh Said'in komutasındaki kuvvetler Diyarbakır'ı kuşattı. Mürsel Paşa komutasındaki garnizon saldırıları geri püskürttü. Bir gece kente sızan bir grup, 7-8 Mart'ta süren ağır çarpışmada bozguna uğratıldı ve Şeyh Said kuşatmayı kaldırdı. Türkçe Vikipedi, Mardin Midyat'taki Kürt Cimo aşiretinin devletin yanında savaşmak için Diyarbakır'a güç gönderdiğini de belirtir.
Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal olayın ciddiyetini anlayarak Heybeliada'da dinlenen İsmet Paşa'yı Ankara'ya çağırdı. Başbakan Fethi (Okyar) Bey olayı isyan olarak görmüyor, sıkıyönetimle bastırılabileceğine inanıyordu. Olaylar büyüyünce Mustafa Kemal 3 Mart'ta İsmet Paşa'yı hükûmeti kurmakla görevlendirdi. Ertesi gün, 4 Mart 1925'te, Meclis Takrir-i Sükûn Kanunu'nu kabul etti. Ankara'da ve Diyarbakır'da iki İstiklal Mahkemesi kurulmasına karar verildi.
Üç maddelik yasanın birinci maddesi hükûmete, Cumhurbaşkanının onayıyla, gericiliğe ve isyana, toplumsal düzeni, huzuru ve güvenliği bozmaya yönelik bütün örgütleri, kışkırtmaları, girişimleri ve yayınları kendi başına yasaklama yetkisi veriyordu; bu eylemleri işleyenler İstiklal Mahkemesi'ne gönderilebilecekti. Yasa 2 Mart 1927'de uzatıldı ve 4 Mart 1929'a kadar yürürlükte kaldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Yakalanış ve yargılama
26 Mart'ta toplu saldırıya geçen ordu birlikleri isyancıların çoğunu teslim olmaya zorladı. İran'a geçmeye hazırlanan önderler Boğlan'da (bugün Solhan) sıkıştırıldı. Şeyh Şerif ve bazı aşiret reisleri Palu'da yakalandı. Şeyh Said ise 15 Nisan 1925'te Varto yakınlarında, yakın bir akrabasının ihbarıyla, Carpuh Köprüsü'nde ele geçirildi. İngilizce Vikipedi'ye göre Diyarbakır İstiklal Mahkemesi 28 Haziran 1925'te Şeyh Said ile 47 kişiyi ölüm cezasına çarptırdı ve cezalar ertesi gün yerine getirildi. Kürt Teali Cemiyeti reisi Seyit Abdülkadir ve beş arkadaşı da daha önce, 27 Mayıs 1925'te idam edilmişti.
İsyan, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasının da gerekçesi oldu; parti Haziran 1925'te kapatıldı. Takrir-i Sükûn yasasına dayanarak Tevhid-i Efkâr, Tanin ve Vatan gibi TCF yanlısı gazetelerle Aydınlık ve Orak Çekiç gibi sol yayınlar da kapatıldı.
Azadi ve isyanın arka planı
Türkçe Vikipedi'ye göre Azadi (Kürt Özgürlüğü Cemiyeti) adlı gizli örgüt 1923'te Cibran aşiretinin ağalarından Halid Bey tarafından kuruldu. Zazaca konuşan Sünni aşiretler üzerinde etkili olan Şeyh Said, 1924'teki ilk kongreye çağrıldı. Martin van Bruinessen'e dayanan anlatıya göre kongrede Mayıs 1925'te genel bir ayaklanma planlandı. Cumhuriyetin ilanı, 3 Mart 1924'te halifeliğin kaldırılması ve şer'iye mahkemelerinin kapatılması muhafazakâr çevrelerin örgüte ilgisini artırdı. Beytüşşebap isyanından sonra Azadi liderlerinin önemli bir kısmının tutuklanması Şeyh Said'in liderliğe geçmesinin yolunu açtı.
Aynı dönem, Musul sorununun İngiltere ile Türkiye arasında çözülemediği ve Ağustos 1924'te Milletler Cemiyeti'ne götürüldüğü dönemdir. Türkçe Vikipedi bu yüzden isyanı İngiliz politikasıyla birlikte ele alır; Mustafa Kemal'in 14 Ocak 1923'te Eskişehir'de Musul ve Kürt meselesini birlikte andığı konuşmasını da aktarır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Piran'dan Diyarbakır surlarına
Şubat 1925'te Piran'da (bugün Dicle) jandarma ile Şeyh Said'in adamları arasında çıkan çatışma isyanı planlanandan önce başlattı. Şeyh Said 13 Şubat 1925 Cuma günü Piran Camii'nde bir vaaz verdi. 16 Şubat'ta Genç vilayetine bağlı Darahêni kazası basıldı ve vali esir alındı. Mistan, Botan ve Mıhellemi aşiretlerinin desteğini alan isyancılar Maden, Siverek ve Ergani'yi ele geçirdi. 21 Şubat'ta doğu vilayetlerinde sıkıyönetim ilan edildi. Şeyh Şerif'in yönettiği bir kol 24 Şubat'ta Elazığ'a girdi ve kenti birkaç gün denetimde tuttu.
Mart başında Şeyh Said'in komutasındaki kuvvetler Diyarbakır'ı kuşattı. Mürsel Paşa komutasındaki garnizon saldırıları geri püskürttü. Bir gece kente sızan bir grup, 7-8 Mart'ta süren ağır çarpışmada bozguna uğratıldı ve Şeyh Said kuşatmayı kaldırdı. Türkçe Vikipedi, Mardin Midyat'taki Kürt Cimo aşiretinin devletin yanında savaşmak için Diyarbakır'a güç gönderdiğini de belirtir.
Dikkat: yanlış bilinen
Ankara'nın kararlarıKaynaklar bazı ayrıntılarda farklıdır. Diyarbakır'ı kuşatan kuvvet Türkçe Vikipedi'de "yaklaşık 10.000 kişi", İngilizce Vikipedi'de "5.000-10.000 kişi" olarak verilir. Türkçe madde isyanın Kürt milliyetçisi ve hilafet taraftarı bir ayaklanma olduğunu ve İngiliz desteği aldığını yazar; İngilizce madde ise isyancıların İngiliz desteği aradığını ileri sürenler olduğunu, ama kesin bir destekten söz etmez. Bastırma sırasında yaşananlar da farklı anlatılır: İngilizce madde köylerin bombalandığını, isyanla doğrudan ilgisi olmayan binlerce kişinin öldüğünü ve yaklaşık 25.000 kişinin sınır dışına kaçtığını yazar. Türkçe madde bu rakamları vermez. Rakamlar akademik tahminlere dayanır ve kaynaklar arasında uzlaşma yoktur.
Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal olayın ciddiyetini anlayarak Heybeliada'da dinlenen İsmet Paşa'yı Ankara'ya çağırdı. Başbakan Fethi (Okyar) Bey olayı isyan olarak görmüyor, sıkıyönetimle bastırılabileceğine inanıyordu. Olaylar büyüyünce Mustafa Kemal 3 Mart'ta İsmet Paşa'yı hükûmeti kurmakla görevlendirdi. Ertesi gün, 4 Mart 1925'te, Meclis Takrir-i Sükûn Kanunu'nu kabul etti. Ankara'da ve Diyarbakır'da iki İstiklal Mahkemesi kurulmasına karar verildi.
Üç maddelik yasanın birinci maddesi hükûmete, Cumhurbaşkanının onayıyla, gericiliğe ve isyana, toplumsal düzeni, huzuru ve güvenliği bozmaya yönelik bütün örgütleri, kışkırtmaları, girişimleri ve yayınları kendi başına yasaklama yetkisi veriyordu; bu eylemleri işleyenler İstiklal Mahkemesi'ne gönderilebilecekti. Yasa 2 Mart 1927'de uzatıldı ve 4 Mart 1929'a kadar yürürlükte kaldı.
Tarih notu
Kronoloji:
- 13 Şubat 1925: Şeyh Said'in Piran Camii'ndeki vaazı; isyan yayılır.
- 16 Şubat: Darahêni basılır.
- 21 Şubat: Doğu vilayetlerinde sıkıyönetim.
- 3 Mart: İsmet Paşa hükûmeti.
- 4 Mart: Takrir-i Sükûn Kanunu.
- 7-8 Mart: Diyarbakır'daki çarpışma; kuşatma kalkar.
- 26 Mart: Ordunun toplu saldırısı.
- 15 Nisan: Şeyh Said Varto yakınlarında Carpuh Köprüsü'nde yakalanır.
- 27 Mayıs: Seyit Abdülkadir ve beş arkadaşı idam edilir.
- 28-29 Haziran gecesi: Şeyh Said ve 47 kişi idam edilir.
- 2 Mart 1927: Yasa iki yıl uzatılır; 4 Mart 1929'a kadar geçerli olur.
- 13 Şubat 1925: Şeyh Said'in Piran Camii'ndeki vaazı; isyan yayılır.
- 16 Şubat: Darahêni basılır.
- 21 Şubat: Doğu vilayetlerinde sıkıyönetim.
- 3 Mart: İsmet Paşa hükûmeti.
- 4 Mart: Takrir-i Sükûn Kanunu.
- 7-8 Mart: Diyarbakır'daki çarpışma; kuşatma kalkar.
- 26 Mart: Ordunun toplu saldırısı.
- 15 Nisan: Şeyh Said Varto yakınlarında Carpuh Köprüsü'nde yakalanır.
- 27 Mayıs: Seyit Abdülkadir ve beş arkadaşı idam edilir.
- 28-29 Haziran gecesi: Şeyh Said ve 47 kişi idam edilir.
- 2 Mart 1927: Yasa iki yıl uzatılır; 4 Mart 1929'a kadar geçerli olur.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Yakalanış ve yargılama
26 Mart'ta toplu saldırıya geçen ordu birlikleri isyancıların çoğunu teslim olmaya zorladı. İran'a geçmeye hazırlanan önderler Boğlan'da (bugün Solhan) sıkıştırıldı. Şeyh Şerif ve bazı aşiret reisleri Palu'da yakalandı. Şeyh Said ise 15 Nisan 1925'te Varto yakınlarında, yakın bir akrabasının ihbarıyla, Carpuh Köprüsü'nde ele geçirildi. İngilizce Vikipedi'ye göre Diyarbakır İstiklal Mahkemesi 28 Haziran 1925'te Şeyh Said ile 47 kişiyi ölüm cezasına çarptırdı ve cezalar ertesi gün yerine getirildi. Kürt Teali Cemiyeti reisi Seyit Abdülkadir ve beş arkadaşı da daha önce, 27 Mayıs 1925'te idam edilmişti.
İsyan, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasının da gerekçesi oldu; parti Haziran 1925'te kapatıldı. Takrir-i Sükûn yasasına dayanarak Tevhid-i Efkâr, Tanin ve Vatan gibi TCF yanlısı gazetelerle Aydınlık ve Orak Çekiç gibi sol yayınlar da kapatıldı.
Ek bilgi
İngilizce Vikipedi, İstiklal Mahkemelerinde 7.000'den fazla kişinin yargılandığını ve 600'den fazla kişinin idam edildiğini yazar; bu toplam rakamlar Türkçe maddede yer almaz. Görsellerden ilki Şeyh Said'in portresi, ikincisi yakalandıktan sonra çekilmiş bir fotoğrafıdır; ikisi de Commons'ta kamu malı olarak yer alır.
Kaynaklar
- Vikipedi, Şeyh Said isyanı maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Takrir-i Sükûn Kanunu maddesi (tr.wikipedia.org)
- Wikipedia (İngilizce), Sheikh Said rebellion maddesi (en.wikipedia.org)