Çankaya'daki bağ evi: 4500 liralık Kasapyan Köşkü, 1932'de biten Pembe Köşk ve Camlı Köşk

Bugün "Çankaya" sözcüğü Türkiye'de cumhurbaşkanlığının eş anlamlısı gibi kullanılır. Bu adın kaynağı ise Ankara'nın güneyindeki bağlar arasında duran, mimarı bile bilinmeyen küçük bir bağ evidir. Bu konuda Atatürk'ün Çankaya'ya nasıl yerleştiğini, bağ evinin nasıl bir köşke dönüştüğünü ve yerleşkedeki yapıları ele alıyoruz.

Ankara'daki ilk konutlar

İngilizce Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal 1919 sonunda Ankara'ya geldiğinde önce Ziraat Mektebi'nde kaldı. 23 Nisan 1920'de Meclis Başkanı seçildikten sonra istasyondaki, eskiden istasyon şefinin lojmanı olan ve "Direksiyon binası" diye bilinen taş eve taşındı. 30 Mayıs 1921'de ise Çankaya'daki bağ evine yerleşti; onarımlardan sonra bu ev Çankaya Köşkü olarak tanındı.

Kasapyan Köşkü ve 4500 lira

Türkçe Vikipedi'ye göre bağ evi, 1800'lerin son çeyreğinde Ankaralı bir Ermeni tüccar tarafından yaptırılmıştı; sonra kentin zengin ailelerinden Bulgurzadelerin eline geçti ve "Kasapyan Köşkü" olarak bilindi. Ankara Müftüsü Rifat Efendi'nin çabasıyla halktan toplanan 4500 liralık bağışla Bulgurzade Tevfik Efendi'den satın alındı ve Mustafa Kemal'e hediye edildi.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: The original uploader was Shuppiluliuma at English Wikipedia. Dosya sayfası
Müze Köşk'ün içi

Atatürk bu küçük binada 1921'den 1932'ye kadar yaşadı; annesi Zübeyde Hanım ve eşi Latife Hanım da bir süre burada oturdu. 1924'te Mimar Vedat ve Mimar Arif Hikmet beylerin yaptığı eklemelerle bina bugünkü durumuna getirildi. Girişten ortasında bir bilardo masası ve köşede bir piyano bulunan hole geçilir. Holden açılan kapılar yeşil salona, yemek salonuna ve elçi kabul salonuna çıkar. Üst katta geniş bir sofa, çalışma odası, kütüphane, yatak odası, oturma odası ve banyo bulunur. Türkçe Vikipedi, Atatürk'ün büyükelçileri, yerli ve yabancı konukları ve gazetecileri bu küçük köşkte kabul ettiğini, binanın ne büyüklüğünün ne de mimarının bilindiğini vurgular.


Görsel: Wikimedia Commons, CC BY 4.0, yazar: Gargarapalvin. Dosya sayfası

Pembe Köşk ve Camlı Köşk

Müze Köşk'ün hemen sağında, onun bittiği yerde başlayan sütunlu pembe yapı, 1931'de yapımına başlanan ve ilk yıllarda "Yeni Köşk" diye anılan binadır; Ekim 1932'de tamamlandı. Üç cephesi Ankara taşıyla kaplıdır. Birinci katı çalışma ve kabul salonlarına, üst katı konuta ayrılmıştır. Günlük kullanım kapısına 19 taş basamakla çıkılır; yabancı devlet başkanlarının ziyaretlerinde ön cephedeki geniş merdivenler kullanılır.

Camlı Köşk, 1935'te Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Atadan'ın oturması için yaptırıldı. Mimar Seyfi Arkan'ın eseri olan tek katlı yapı 1936'da tamamlandı. 1951-1954 arasında Türkiye'yi ziyaret eden yabancı devlet başkanlarına konut olarak ayrıldı, sonra başka amaçlarla kullanıldı ve 1996'dan itibaren yeniden yabancı devlet başkanlarını ağırlamaya başladı.

1924 ve 1926 eklemeleri

İngilizce Vikipedi, Mimar Mehmet Vedat Bey'in 1924'teki düzenlemesini daha ayrıntılı anlatır. Bu düzenlemede yeni yatak odaları için ikinci bir kat eklendi, ön cepheye çerçeveli pencereli bir giriş, arka tarafa bir kiler ve mutfak, yan tarafa da bir kule yapıldı. 1926'da binaya merkezî ısıtma sistemi kuruldu. Yani bugün Müze Köşk olarak gezilen yapı, 1921'de satın alınan bağ evinin birkaç aşamada büyütülmüş hâlidir. Arka planı bilmeyen biri için bina baştan böyle tasarlanmış gibi görünebilir, ama kat planı bağ evinin ölçülerini korur.

Atatürk sonrası eklemeler

Türkçe Vikipedi'ye göre yerleşkede, İsmet İnönü'nün cumhurbaşkanlığı döneminde, 1940'larda köşkün 50 metre arkasına bir sığınak yapıldı. Çelik bir kapıdan girilen bu bölme, olası bir saldırıda cumhurbaşkanının çalışacağı yer olarak planlanmıştı. 22 Kasım 1999'da ise ses yalıtımlı, çeviri ve kamera düzenekli Piramit Salon açıldı. Bu yapılar Atatürk döneminden değildir; ama köşkün bir aile konutundan devlet merkezine nasıl dönüştüğünü gösterir.