#1Türk Hava Kurumu bugün planör, paraşüt ve uçuş okullarıyla, yangın söndürme uçaklarıyla ve kurban derisi kampanyalarıyla tanınır. Kurumun kökeni ise Cumhuriyet'in ikinci yılına, 1925'e uzanır. Bu konuda Türk Tayyare Cemiyeti'nin kuruluşunu, Atatürk ile bağlantısını, Türkkuşu'nu ve cemiyete gelir sağlamak için oynanan "Gazi Büstü" maçını kaynaklarıyla ele alıyoruz.
Kuruluş: 16 Şubat 1925
Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre kurum, 16 Şubat 1925'te Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle "Türk Tayyare Cemiyeti" adıyla kuruldu. Amaç Türkiye'de havacılık sanayisini kurmak; askerî, sivil, sportif ve turistik havacılığı geliştirmekti. Kurucu ve ilk başkan Cevat Abbas Gürer'di. Gürer'in biyografisine göre cemiyetin başkanlığını bir yıl üstlendi ve 1926'da görevi Fuat Bulca'ya devretti. Cemiyet 5 Ağustos 1925'ten itibaren "kamu yararına çalışan dernek" statüsü kazandı ve 1935'te "Türk Hava Kurumu" adını aldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Nutuk ile bağlantı
Atatürk, Nutuk'un telif haklarını Türk Tayyare Cemiyeti'ne bağışladı. Türkçe Vikipedi'ye göre cemiyet eserin ilk baskısını iki cilt ve 100 bin adet olarak yaptı. Böylece Kurtuluş Savaşı'nın en önemli metinlerinden birinin satış geliri havacılığa aktarılmış oldu.
Gazi Büstü maçı (1928)
Cemiyete gelir sağlamak için spor da kullanıldı. "Gazi Büstü", Atatürk hayattayken onun adına Tayyare Cemiyeti'ne gelir sağlamak amacıyla düzenlenen tek maçlık bir futbol karşılaşmasıydı. 10 Ağustos 1928'de Taksim Stadı'nda Galatasaray ile Fenerbahçe karşılaştı. Fenerbahçe son 17 dakikaya 3-1 önde girdi, ama Galatasaray Muslihittin ve Latif'in golleriyle 3-3'lük eşitliği yakaladı. Kazananı belirlemek için 31 Ağustos 1928'de oynanan ikinci maçı Galatasaray, Necdet'in üç ve Şadli'nin bir golüyle 4-0 kazandı. İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica'ya yaptırılan büst bugün Galatasaray Müzesi'nde sergilenir.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Türkkuşu: 3 Mayıs 1935
Türkkuşu, 3 Mayıs 1935'te Ankara'da kuruldu. Önce planör okulu, ardından paraşüt okulu açıldı; paraşüt okulunun ilk müdürü Rusya'da paraşütçülük eğitimi almış olan Abdurrahman Türkkuşu'ydu. 1936'da Tayyare Okulu adıyla motorlu uçak okulu açıldı ve askerî pilot yetiştirmeye başladı. Sabiha Gökçen bu okulun ilk öğrencilerindendi; Türkçe Vikipedi'ye göre 1935'te Türkkuşu'nun açılış töreninde yapılan planör gösterilerinden etkilenerek havacılığa ilgi duymuştu. Türkkuşu askerî pilot eğitimini zamanla Hava Kuvvetleri'ne devretti.
Sanayi denemeleri
Planörler kurumun Ankara'daki Akköprü atölyesinde yapılıyordu. 1940 sonlarında bu atölye fabrikaya dönüştürüldü ve İngiliz Miles Magister eğitim uçaklarının montajına başlandı. 1939-1941 arasında Genelkurmay'ın isteğiyle Etimesgut Uçak Fabrikası kuruldu; 1944'te burada THK tipi planörler ile eğitim, sağlık ve nakliye uçakları üretildi. Türkiye'nin ilk motor fabrikası da THK tarafından Gazi Orman Çiftliği'nde kuruldu ve 1951'de Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu'na devredildi.
Sonraki yıllar ve uluslararası bağlar
İngilizce Vikipedi'ye göre kurum 1929'dan beri Uluslararası Havacılık Federasyonu'nun (FAI) üyesidir ve Türkiye'de hava sporlarını yöneten ulusal kuruluş olarak çalışır. Türkkuşu öğretmenlerinden pilot Emrullah Ali Yıldız, 12 Haziran 1938'de 14 saat 20 dakika süren bir planör uçuşuyla dünya rekorunu kırdı; öğrencisi Ziya Aydoğan ise İnönü'deki eğitim merkezinden Kayseri'ye kadar 466 kilometreyi planörle uçtu. Kurumun yetiştirdiği havacı gençler 1974 Kıbrıs Harekâtı'nda paraşütçü olarak görev aldı. 1995'te Dünya Paraşüt Şampiyonası'na, 1997'de ise 1. Dünya Hava Oyunları'na ev sahipliği yapıldı. 19 Mayıs 2002'de Ankara'da Türk Hava Kurumu Müzesi açıldı.
Kurumun gelir kaynakları da kuruluş yıllarından beri dikkat çeker: üye aidatları, kurban derisi, fitre ve zekât toplama, pul satışı ve kurum işletmeleri. Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu kurumun manevi koruyucuları arasında sayılır.
Kuruluş: 16 Şubat 1925
Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre kurum, 16 Şubat 1925'te Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle "Türk Tayyare Cemiyeti" adıyla kuruldu. Amaç Türkiye'de havacılık sanayisini kurmak; askerî, sivil, sportif ve turistik havacılığı geliştirmekti. Kurucu ve ilk başkan Cevat Abbas Gürer'di. Gürer'in biyografisine göre cemiyetin başkanlığını bir yıl üstlendi ve 1926'da görevi Fuat Bulca'ya devretti. Cemiyet 5 Ağustos 1925'ten itibaren "kamu yararına çalışan dernek" statüsü kazandı ve 1935'te "Türk Hava Kurumu" adını aldı.
Tarih notu
Kronoloji:
- 16 Şubat 1925: Türk Tayyare Cemiyeti kurulur.
- 5 Ağustos 1925: Kamu yararına çalışan dernek statüsü.
- 1926: Başkanlık Cevat Abbas Gürer'den Fuat Bulca'ya geçer.
- 1928: Nutuk'un ilk kitap baskısı cemiyet tarafından yapılır.
- 10 ve 31 Ağustos 1928: Gazi Büstü maçları.
- 1929: Uluslararası Havacılık Federasyonu (FAI) üyeliği.
- 3 Mayıs 1935: Türkkuşu Ankara'da kurulur.
- 1935: Cemiyet "Türk Hava Kurumu" adını alır.
- 1936: Tayyare Okulu adıyla motorlu uçak okulu açılır.
- 12 Haziran 1938: Emrullah Ali Yıldız'ın 14 saat 20 dakikalık planör rekoru.
- 16 Şubat 1925: Türk Tayyare Cemiyeti kurulur.
- 5 Ağustos 1925: Kamu yararına çalışan dernek statüsü.
- 1926: Başkanlık Cevat Abbas Gürer'den Fuat Bulca'ya geçer.
- 1928: Nutuk'un ilk kitap baskısı cemiyet tarafından yapılır.
- 10 ve 31 Ağustos 1928: Gazi Büstü maçları.
- 1929: Uluslararası Havacılık Federasyonu (FAI) üyeliği.
- 3 Mayıs 1935: Türkkuşu Ankara'da kurulur.
- 1935: Cemiyet "Türk Hava Kurumu" adını alır.
- 1936: Tayyare Okulu adıyla motorlu uçak okulu açılır.
- 12 Haziran 1938: Emrullah Ali Yıldız'ın 14 saat 20 dakikalık planör rekoru.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Nutuk ile bağlantı
Atatürk, Nutuk'un telif haklarını Türk Tayyare Cemiyeti'ne bağışladı. Türkçe Vikipedi'ye göre cemiyet eserin ilk baskısını iki cilt ve 100 bin adet olarak yaptı. Böylece Kurtuluş Savaşı'nın en önemli metinlerinden birinin satış geliri havacılığa aktarılmış oldu.
Gazi Büstü maçı (1928)
Cemiyete gelir sağlamak için spor da kullanıldı. "Gazi Büstü", Atatürk hayattayken onun adına Tayyare Cemiyeti'ne gelir sağlamak amacıyla düzenlenen tek maçlık bir futbol karşılaşmasıydı. 10 Ağustos 1928'de Taksim Stadı'nda Galatasaray ile Fenerbahçe karşılaştı. Fenerbahçe son 17 dakikaya 3-1 önde girdi, ama Galatasaray Muslihittin ve Latif'in golleriyle 3-3'lük eşitliği yakaladı. Kazananı belirlemek için 31 Ağustos 1928'de oynanan ikinci maçı Galatasaray, Necdet'in üç ve Şadli'nin bir golüyle 4-0 kazandı. İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica'ya yaptırılan büst bugün Galatasaray Müzesi'nde sergilenir.
Dikkat: yanlış bilinen
Kaynaklarda küçük farklar vardır. Nutuk'un ilk baskısı üzerinde basım yılı 1927 yazsa da Türkçe Vikipedi baskının 1928'de yapıldığını belirtir. Cemiyetin "Türk Hava Kurumu" adını aldığı yıl Türkçe Vikipedi'de 1935 olarak geçer; bazı yazılarda 1935'teki ad değişikliği Türkkuşu'nun kuruluşuyla birlikte anlatılır, ama iki olay ayrı tutulmalıdır. Gazi Büstü maçında gol atan oyuncunun adı kaynakta "Şadli" olarak yazılmıştır; bu bir yazım hatası olabilir. Kaynakların hiçbiri maçtan elde edilen gelirin miktarını vermez.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Türkkuşu: 3 Mayıs 1935
Türkkuşu, 3 Mayıs 1935'te Ankara'da kuruldu. Önce planör okulu, ardından paraşüt okulu açıldı; paraşüt okulunun ilk müdürü Rusya'da paraşütçülük eğitimi almış olan Abdurrahman Türkkuşu'ydu. 1936'da Tayyare Okulu adıyla motorlu uçak okulu açıldı ve askerî pilot yetiştirmeye başladı. Sabiha Gökçen bu okulun ilk öğrencilerindendi; Türkçe Vikipedi'ye göre 1935'te Türkkuşu'nun açılış töreninde yapılan planör gösterilerinden etkilenerek havacılığa ilgi duymuştu. Türkkuşu askerî pilot eğitimini zamanla Hava Kuvvetleri'ne devretti.
Sanayi denemeleri
Planörler kurumun Ankara'daki Akköprü atölyesinde yapılıyordu. 1940 sonlarında bu atölye fabrikaya dönüştürüldü ve İngiliz Miles Magister eğitim uçaklarının montajına başlandı. 1939-1941 arasında Genelkurmay'ın isteğiyle Etimesgut Uçak Fabrikası kuruldu; 1944'te burada THK tipi planörler ile eğitim, sağlık ve nakliye uçakları üretildi. Türkiye'nin ilk motor fabrikası da THK tarafından Gazi Orman Çiftliği'nde kuruldu ve 1951'de Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu'na devredildi.
Sonraki yıllar ve uluslararası bağlar
İngilizce Vikipedi'ye göre kurum 1929'dan beri Uluslararası Havacılık Federasyonu'nun (FAI) üyesidir ve Türkiye'de hava sporlarını yöneten ulusal kuruluş olarak çalışır. Türkkuşu öğretmenlerinden pilot Emrullah Ali Yıldız, 12 Haziran 1938'de 14 saat 20 dakika süren bir planör uçuşuyla dünya rekorunu kırdı; öğrencisi Ziya Aydoğan ise İnönü'deki eğitim merkezinden Kayseri'ye kadar 466 kilometreyi planörle uçtu. Kurumun yetiştirdiği havacı gençler 1974 Kıbrıs Harekâtı'nda paraşütçü olarak görev aldı. 1995'te Dünya Paraşüt Şampiyonası'na, 1997'de ise 1. Dünya Hava Oyunları'na ev sahipliği yapıldı. 19 Mayıs 2002'de Ankara'da Türk Hava Kurumu Müzesi açıldı.
Kurumun gelir kaynakları da kuruluş yıllarından beri dikkat çeker: üye aidatları, kurban derisi, fitre ve zekât toplama, pul satışı ve kurum işletmeleri. Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu kurumun manevi koruyucuları arasında sayılır.
Ek bilgi
Görsellerden ilki Atatürk'ü 3 Mayıs 1935'te Etimesgut'taki Türkkuşu tesislerinin açılışında, ikincisi aynı açılışta US-4 planörü hakkında bilgi alırken gösterir. THK 1954'ten beri "Uçan Türk" dergisini yayımlar; 2011'de Türk Hava Kurumu Üniversitesi kuruldu.
Kaynaklar
- Vikipedi, Türk Hava Kurumu maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Türkkuşu maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Gazi Büstü maddesi (tr.wikipedia.org)