#1Cumhuriyet ilan edildiğinde Türkiye'nin yürürlükteki anayasası, 1921'de savaş koşullarında hazırlanmış kısa bir metindi. Cumhuriyet'in ilk tam anayasası, 20 Nisan 1924'te kabul edilen Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'dur. Bu anayasa birkaç önemli değişiklikle 1961'e kadar yürürlükte kaldı ve 1982 Anayasası'ndan sonra Türkiye'nin en uzun süre yürürlükte kalan anayasası oldu. Bu konuda 1924 Anayasası'nın yapısını, ilkelerini ve geçirdiği değişiklikleri anlatıyoruz.
1921'den 1924'e
1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, Kurtuluş Savaşı sırasında Meclis'in yetkilerini tanımlayan kısa bir metindi. Türkçe Vikipedi'ye göre 85 numaralı bu kanun 20 Ocak 1921'de kabul edilmişti; 23 madde ve bir ayrık maddeden oluşan "çerçeve anayasa" niteliğindeydi. 1876 Kanun-ı Esasi'sini açıkça yürürlükten kaldırmamış, "yeni yasa eski yasayı geçersiz kılar" ilkesine göre onun önüne geçmişti. Bu belirsizlik de yeni ve kapsamlı bir anayasanın gerekçelerinden biriydi. Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet'in ilanı ve hilafetin kaldırılmasından sonra yeni devletin kurumlarını bütünüyle düzenleyen bir anayasaya ihtiyaç doğdu. 1924 Anayasası, 20 Nisan 1924'te kabul edildi ve 25 Mayıs 1924'te yürürlüğe girerek 1921 anayasasının yerini aldı.
İlk maddeler
Anayasanın ilk maddeleri devletin niteliklerini sayıyordu. 1. madde, Türkiye Devleti'nin bir cumhuriyet olduğunu söylüyordu. 2. madde devletin dininin İslam, resmî dilinin Türkçe, merkezinin Ankara olduğunu belirtiyordu. 3. madde ise egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin bu egemenliğin tek temsilcisi olduğunu ilan ediyordu.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Kafkasmurat. Dosya sayfası
Güçler birliği ve Meclis'in üstünlüğü
1924 Anayasası güçler ayrılığını değil, güçler birliğini benimsedi. 5. maddeye göre yasama yetkisi ve yürütme gücü Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde toplanıyordu. Meclis yasama yetkisini doğrudan kendisi kullanıyor, yürütme yetkisini ise kendi seçtiği cumhurbaşkanı ve onun atadığı İcra Vekilleri Heyeti eliyle kullanıyordu. Meclis hükümeti her zaman denetleyebilir ve düşürebilirdi; yürütmenin ise Meclis'i feshetme yetkisi yoktu. Meclis ancak kendi kararıyla seçimleri yenileyebiliyordu.
Kanun koymak, kanunları değiştirmek ve kaldırmak, antlaşma yapmak, savaş ilan etmek, bütçeyi incelemek, para basmak, af çıkarmak ve idam kararlarını onaylamak Meclis'in görevleri arasında sayılıyordu.
Yargı bağımsızlığı
1921 anayasasından farklı olarak 1924 Anayasası yargı yetkisini Meclis'e değil, bağımsız mahkemelere verdi. Mahkeme kararlarının Meclis ya da Bakanlar Kurulu tarafından değiştirilemeyeceği ve yerine getirilmesinin engellenemeyeceği hükme bağlandı. Bu, yeni devletin hukuk düzeni için önemli bir güvenceydi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Değişiklikler
1928'deki değişiklikle 2. maddedeki "devletin dini" ibaresi, Meclis'in şer'î hükümleri yerine getirme görevi ve yeminlerdeki "vallahi" sözcüğü kaldırıldı. 1934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi. 1937'de cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık 2. maddeye eklendi. 1945'te metnin dili sadeleştirildi; 1952'de bu değişiklik geri alındı.
Türkçe Vikipedi, 1947'de tek dereceli seçim sistemine geçildiğini, 1950 seçimlerinde de "gizli oy, açık sayım" ilkesinin uygulandığını belirtir. Bunlar anayasa değişikliği değil, seçim kanunlarındaki değişikliklerdir; ama 1924 Anayasası döneminde çok partili hayata geçişin önemli adımlarıdır.
1924 Anayasası, cumhuriyet, millet egemenliği ve Meclis üstünlüğü ilkelerini bir arada kurdu. Ama güçler birliği sistemi ve tek parti döneminin koşullarıyla birleşince, yürütmenin Meclis çoğunluğu üzerinden çok güçlü olduğu bir yapı ortaya çıktı. 1961 Anayasası'nın güçler ayrılığı, Anayasa Mahkemesi ve özerk kurumlar getirmesi, 1924 düzenine yöneltilen eleştirilerin bir sonucuydu.
1921'den 1924'e
1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, Kurtuluş Savaşı sırasında Meclis'in yetkilerini tanımlayan kısa bir metindi. Türkçe Vikipedi'ye göre 85 numaralı bu kanun 20 Ocak 1921'de kabul edilmişti; 23 madde ve bir ayrık maddeden oluşan "çerçeve anayasa" niteliğindeydi. 1876 Kanun-ı Esasi'sini açıkça yürürlükten kaldırmamış, "yeni yasa eski yasayı geçersiz kılar" ilkesine göre onun önüne geçmişti. Bu belirsizlik de yeni ve kapsamlı bir anayasanın gerekçelerinden biriydi. Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet'in ilanı ve hilafetin kaldırılmasından sonra yeni devletin kurumlarını bütünüyle düzenleyen bir anayasaya ihtiyaç doğdu. 1924 Anayasası, 20 Nisan 1924'te kabul edildi ve 25 Mayıs 1924'te yürürlüğe girerek 1921 anayasasının yerini aldı.
İlk maddeler
Anayasanın ilk maddeleri devletin niteliklerini sayıyordu. 1. madde, Türkiye Devleti'nin bir cumhuriyet olduğunu söylüyordu. 2. madde devletin dininin İslam, resmî dilinin Türkçe, merkezinin Ankara olduğunu belirtiyordu. 3. madde ise egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin bu egemenliğin tek temsilcisi olduğunu ilan ediyordu.
Tarih notu
1924 Anayasası'nın kronolojisi:
- 20 Ocak 1921: İlk Teşkilât-ı Esasiye Kanunu.
- 20 Nisan 1924: 1924 Anayasası kabul edilir.
- 25 Mayıs 1924: Yürürlüğe girer.
- 10 Nisan 1928: "Devletin dini İslam'dır" ibaresi çıkarılır.
- 5 Aralık 1934: Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı.
- 5 Şubat 1937: Altı ilke 2. maddeye girer.
- 10 Ocak 1945: Dili sadeleştirilerek yeniden kabul edilir.
- 24 Aralık 1952: Dil değişikliği geri alınır.
- 27 Mayıs 1960: Askerî müdahale; 1961'de yeni anayasa.
- 20 Ocak 1921: İlk Teşkilât-ı Esasiye Kanunu.
- 20 Nisan 1924: 1924 Anayasası kabul edilir.
- 25 Mayıs 1924: Yürürlüğe girer.
- 10 Nisan 1928: "Devletin dini İslam'dır" ibaresi çıkarılır.
- 5 Aralık 1934: Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı.
- 5 Şubat 1937: Altı ilke 2. maddeye girer.
- 10 Ocak 1945: Dili sadeleştirilerek yeniden kabul edilir.
- 24 Aralık 1952: Dil değişikliği geri alınır.
- 27 Mayıs 1960: Askerî müdahale; 1961'de yeni anayasa.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Kafkasmurat. Dosya sayfası
Güçler birliği ve Meclis'in üstünlüğü
1924 Anayasası güçler ayrılığını değil, güçler birliğini benimsedi. 5. maddeye göre yasama yetkisi ve yürütme gücü Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde toplanıyordu. Meclis yasama yetkisini doğrudan kendisi kullanıyor, yürütme yetkisini ise kendi seçtiği cumhurbaşkanı ve onun atadığı İcra Vekilleri Heyeti eliyle kullanıyordu. Meclis hükümeti her zaman denetleyebilir ve düşürebilirdi; yürütmenin ise Meclis'i feshetme yetkisi yoktu. Meclis ancak kendi kararıyla seçimleri yenileyebiliyordu.
Kanun koymak, kanunları değiştirmek ve kaldırmak, antlaşma yapmak, savaş ilan etmek, bütçeyi incelemek, para basmak, af çıkarmak ve idam kararlarını onaylamak Meclis'in görevleri arasında sayılıyordu.
Yargı bağımsızlığı
1921 anayasasından farklı olarak 1924 Anayasası yargı yetkisini Meclis'e değil, bağımsız mahkemelere verdi. Mahkeme kararlarının Meclis ya da Bakanlar Kurulu tarafından değiştirilemeyeceği ve yerine getirilmesinin engellenemeyeceği hükme bağlandı. Bu, yeni devletin hukuk düzeni için önemli bir güvenceydi.
Dikkat: yanlış bilinen
1924 Anayasası'nda kadınların siyasi haklarına dair değişikliğin tarihi kaynaklarda farklı verilir. Türkçe Vikipedi'nin aynı maddesinde bir yerde "1930 yılında seçme ve seçilme hakkı kadınlara da tanınmıştır" denirken, değişiklikler bölümünde bu hakkın 5 Aralık 1934 değişikliğiyle verildiği yazılır. İki bilgi aslında farklı olaylardır: 1930'da kadınlar belediye seçimlerinde oy hakkı kazandı, bu kanunla yapıldı; milletvekili seçme ve seçilme hakkı ise 5 Aralık 1934'teki anayasa değişikliğiyle geldi. Aynı değişiklikle seçmen yaşı 18'den 22'ye yükseltildi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Değişiklikler
1928'deki değişiklikle 2. maddedeki "devletin dini" ibaresi, Meclis'in şer'î hükümleri yerine getirme görevi ve yeminlerdeki "vallahi" sözcüğü kaldırıldı. 1934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi. 1937'de cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık 2. maddeye eklendi. 1945'te metnin dili sadeleştirildi; 1952'de bu değişiklik geri alındı.
Türkçe Vikipedi, 1947'de tek dereceli seçim sistemine geçildiğini, 1950 seçimlerinde de "gizli oy, açık sayım" ilkesinin uygulandığını belirtir. Bunlar anayasa değişikliği değil, seçim kanunlarındaki değişikliklerdir; ama 1924 Anayasası döneminde çok partili hayata geçişin önemli adımlarıdır.
Ek bilgi
DeğerlendirmeGörsellerden ilki, bugün Cumhuriyet Müzesi olarak kullanılan İkinci TBMM binasını gösterir. 1924 Anayasası, Birinci Meclis binasında kabul edildi; Meclis bu binaya 1924'te taşındı. İkinci görselde Atatürk, İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak Meclis'ten çıkarken görülür.
1924 Anayasası, cumhuriyet, millet egemenliği ve Meclis üstünlüğü ilkelerini bir arada kurdu. Ama güçler birliği sistemi ve tek parti döneminin koşullarıyla birleşince, yürütmenin Meclis çoğunluğu üzerinden çok güçlü olduğu bir yapı ortaya çıktı. 1961 Anayasası'nın güçler ayrılığı, Anayasa Mahkemesi ve özerk kurumlar getirmesi, 1924 düzenine yöneltilen eleştirilerin bir sonucuydu.
Kaynaklar
- Vikipedi, Teşkîlât-ı Esâsiye Kanunu (1924) maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, 1921 Anayasası maddesi (tr.wikipedia.org)