#11 Kasım 1928'de Harf Kanunu kabul edildiğinde yeni harfler kâğıt üzerindeydi. Bu harfleri milyonlarca yetişkine öğretmek için kurulan okullar Millet Mektepleri'ydi. 1 Ocak 1929'da resmen açılan bu okullar, Türkiye'nin en geniş yetişkin eğitimi seferberliği olarak anılır. Mustafa Kemal'in "Başöğretmen" unvanı da bu okullardan gelir. Bu konuda Millet Mekteplerinin öncesini, kuruluşunu, işleyişini ve sonuçlarını anlatıyoruz.
Önce: Halk dershaneleri ve bir deneyimin dersi
Yeni alfabenin kabulünden önce, 1927-1928 yıllarında 3.304 halk dershanesi açılmış ve bu dershanelerde 64.302 kişi okuma yazma öğrenip belge almıştı. Türkçe Vikipedi'ye göre bu deneme, Arap harfleriyle yaygın bir eğitim çalışmasının yapılamayacağını gösterdi. Temmuz 1928'de Maarif Vekâleti yeni bir halk mektebi talimatnamesi hazırladı; Harf Devrimi'nden sonra bu dershaneler "Millet Mektepleri" adıyla yeniden düzenlendi.
Talimatname: 16-30 yaş arası herkese zorunlu
Maarif Vekili Mustafa Necati Bey'in hazırladığı Millet Mektepleri Talimatnamesi 11 Kasım 1928'de Bakanlar Kurulu'nda onaylandı ve 24 Kasım 1928'de Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Talimatnameye göre 16-30 yaş arasındaki her Türk vatandaşı, daha önce okuma yazma bilsin bilmesin, Millet Mekteplerinde kurs görmek zorundaydı. Kadın erkek her yurttaş bu kurumun üyesi ve yardımcısı sayıldı.
Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal bu okulların Genel Başkanlığı'nı ve "Başöğretmenliği"ni üstlendi. 24 Kasım'ın 1981'den beri Öğretmenler Günü olarak kutlanmasının nedeni budur: talimatnamenin yürürlüğe girdiği gün.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Presidency of the Republic of Turkey. Dosya sayfası
Açılış günü ve Mustafa Necati'nin ölümü
Millet Mekteplerinin resmî açılışı 1 Ocak 1929'da yapıldı ve o gün yurt genelinde "Maarif Bayramı" olarak kutlandı. Aynı gün, okulların mimarı olan Maarif Vekili Mustafa Necati Bey apandisit nedeniyle hayatını kaybetti. Türkçe Vikipedi'ye göre Başvekil İsmet Paşa iki ay boyunca onun yerine kimseyi atayamadı ve bakanlığı vekâleten kendisi yürüttü.
Dersler ve sınavlar
Öğretim 1 Kasım'da başlıyordu; haftada üç gün, en az altı saat ders yapılıyor ve derslere devam zorunluydu. Dörder aylık iki program vardı. Hiç okuma yazma bilmeyenler A dershanesinde okuma yazma, dil bilgisi ve dört işlem öğreniyordu. A dershanesini bitirenler, hayat ve geçim için gereken bilgilerin verildiği B dershanesine devam edebiliyordu. Bu dershanede Hesap ve Ölçüler, Sağlık Bilgisi ve Yurt Bilgisi dersleri vardı; devam zorunlu değildi.
Her dönemin sonunda sınav yapılıyor, kazananlara bitirme belgesi veriliyordu. Sınavda ilk üçe girenlere Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'in imzasını taşıyan birer Anayasa hediye ediliyor ve halk yayınlarından ücretsiz yararlanma hakkı tanınıyordu. Evde ya da dışarıda özel ders alanlar da Millet Mekteplerinin sınavına girip belge almak zorundaydı; aksi hâlde muhtarlıklarda, bankalarda, devlet kurumlarında, belediyelerde ve 20'den fazla işçi çalıştıran işletmelerde görev alamıyorlardı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Presidency of the Republic of Turkey. Dosya sayfası
Öğretmenler kimdi?
Millet Mekteplerinde 50.690 öğretmen görev yaptı. Resmî ve özel Türk okullarının öğretmenlerinin yanı sıra yabancı ve azınlık okullarının Türkçe, tarih ve coğrafya öğretmenleri de bu kadroya katıldı. Görsellerdeki fotoğraflar, Mustafa Kemal'in 1928'de yurt gezilerinde yeni harfleri bizzat anlattığı günlerden kalmadır; "Başöğretmen" unvanı bu yüzden yalnız bir sembol değil, bu gezilerin de bir yansımasıdır.
İkinci talimatname ve sonrası
Bir yıllık uygulamadan sonra talimatname değiştirildi. 22 Eylül 1929'da yayımlanan yeni düzenlemeye göre Millet Mekteplerinde okuma yazmanın yanı sıra yurttaşların geçimleri ve vatandaşlık sıfatlarının gerektirdiği gündelik bilgilerin de verilmesi amaçlandı.
Dünya ekonomik bunalımı nedeniyle yeterli ödenek ayrılamayınca okulların etkinliği zamanla azaldı. 1928-1935 arasında "Millet Mektepleri" adıyla çalışan kurumlar, 1936-1950 arasında "Ulus Okulları" adıyla hizmete devam etti.
Harf Devrimi'nin başarısı büyük ölçüde Millet Mekteplerine bağlıydı. Yeni harfleri öğrenmenin kolaylığı, kısa sürede yüz binlerce yetişkinin belge almasını sağladı. Ama ekonomik bunalım ve ödenek yetersizliği, seferberliğin ilk yıllardaki hızını korumasını engelledi. Bu yüzden Millet Mekteplerini değerlendirirken hem ilk yılların etkileyici rakamlarını hem de sonraki yıllardaki yavaşlamayı birlikte görmek gerekir.
Önce: Halk dershaneleri ve bir deneyimin dersi
Yeni alfabenin kabulünden önce, 1927-1928 yıllarında 3.304 halk dershanesi açılmış ve bu dershanelerde 64.302 kişi okuma yazma öğrenip belge almıştı. Türkçe Vikipedi'ye göre bu deneme, Arap harfleriyle yaygın bir eğitim çalışmasının yapılamayacağını gösterdi. Temmuz 1928'de Maarif Vekâleti yeni bir halk mektebi talimatnamesi hazırladı; Harf Devrimi'nden sonra bu dershaneler "Millet Mektepleri" adıyla yeniden düzenlendi.
Talimatname: 16-30 yaş arası herkese zorunlu
Maarif Vekili Mustafa Necati Bey'in hazırladığı Millet Mektepleri Talimatnamesi 11 Kasım 1928'de Bakanlar Kurulu'nda onaylandı ve 24 Kasım 1928'de Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Talimatnameye göre 16-30 yaş arasındaki her Türk vatandaşı, daha önce okuma yazma bilsin bilmesin, Millet Mekteplerinde kurs görmek zorundaydı. Kadın erkek her yurttaş bu kurumun üyesi ve yardımcısı sayıldı.
Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal bu okulların Genel Başkanlığı'nı ve "Başöğretmenliği"ni üstlendi. 24 Kasım'ın 1981'den beri Öğretmenler Günü olarak kutlanmasının nedeni budur: talimatnamenin yürürlüğe girdiği gün.
Tarih notu
Millet Mektepleri kronolojisi:
- 1927-1928: 3.304 halk dershanesi, 64.302 belge.
- Temmuz 1928: Yeni halk mektebi talimatnamesi hazırlanır.
- 9 Ağustos 1928: Gülhane'de yeni harfler tanıtılır.
- 1 Kasım 1928: Harf Kanunu kabul edilir.
- 11 Kasım 1928: Talimatname Bakanlar Kurulu'nda onaylanır.
- 24 Kasım 1928: Resmî Gazete'de yayımlanır.
- 1 Ocak 1929: Resmî açılış, "Maarif Bayramı"; Mustafa Necati Bey ölür.
- 22 Eylül 1929: İkinci talimatname.
- 1936-1950: Kurumlar "Ulus Okulları" adıyla sürer.
- 1927-1928: 3.304 halk dershanesi, 64.302 belge.
- Temmuz 1928: Yeni halk mektebi talimatnamesi hazırlanır.
- 9 Ağustos 1928: Gülhane'de yeni harfler tanıtılır.
- 1 Kasım 1928: Harf Kanunu kabul edilir.
- 11 Kasım 1928: Talimatname Bakanlar Kurulu'nda onaylanır.
- 24 Kasım 1928: Resmî Gazete'de yayımlanır.
- 1 Ocak 1929: Resmî açılış, "Maarif Bayramı"; Mustafa Necati Bey ölür.
- 22 Eylül 1929: İkinci talimatname.
- 1936-1950: Kurumlar "Ulus Okulları" adıyla sürer.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Presidency of the Republic of Turkey. Dosya sayfası
Açılış günü ve Mustafa Necati'nin ölümü
Millet Mekteplerinin resmî açılışı 1 Ocak 1929'da yapıldı ve o gün yurt genelinde "Maarif Bayramı" olarak kutlandı. Aynı gün, okulların mimarı olan Maarif Vekili Mustafa Necati Bey apandisit nedeniyle hayatını kaybetti. Türkçe Vikipedi'ye göre Başvekil İsmet Paşa iki ay boyunca onun yerine kimseyi atayamadı ve bakanlığı vekâleten kendisi yürüttü.
Dersler ve sınavlar
Öğretim 1 Kasım'da başlıyordu; haftada üç gün, en az altı saat ders yapılıyor ve derslere devam zorunluydu. Dörder aylık iki program vardı. Hiç okuma yazma bilmeyenler A dershanesinde okuma yazma, dil bilgisi ve dört işlem öğreniyordu. A dershanesini bitirenler, hayat ve geçim için gereken bilgilerin verildiği B dershanesine devam edebiliyordu. Bu dershanede Hesap ve Ölçüler, Sağlık Bilgisi ve Yurt Bilgisi dersleri vardı; devam zorunlu değildi.
Her dönemin sonunda sınav yapılıyor, kazananlara bitirme belgesi veriliyordu. Sınavda ilk üçe girenlere Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'in imzasını taşıyan birer Anayasa hediye ediliyor ve halk yayınlarından ücretsiz yararlanma hakkı tanınıyordu. Evde ya da dışarıda özel ders alanlar da Millet Mekteplerinin sınavına girip belge almak zorundaydı; aksi hâlde muhtarlıklarda, bankalarda, devlet kurumlarında, belediyelerde ve 20'den fazla işçi çalıştıran işletmelerde görev alamıyorlardı.
Dikkat: yanlış bilinen
Millet Mekteplerinin sonuçları için verilen rakamlar döneme göre değişir ve sık karıştırılır. Türkçe Vikipedi ilk yıl için 20.487 derslik, 1.075.500 kursiyer ve 597.010 belge verir; üç yılın toplamı için ise "1,5 milyon kişi okuryazar hâle getirildi" ifadesini kullanır. İlk yılın 1 milyonu aşan kursiyer sayısını "okuryazar olan" kişi sayısıyla karıştırmamak gerekir: kursa devam eden ile belge alan sayısı arasında büyük fark vardır. Öğretmen sayısı için 50.690 rakamı verilir.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Presidency of the Republic of Turkey. Dosya sayfası
Öğretmenler kimdi?
Millet Mekteplerinde 50.690 öğretmen görev yaptı. Resmî ve özel Türk okullarının öğretmenlerinin yanı sıra yabancı ve azınlık okullarının Türkçe, tarih ve coğrafya öğretmenleri de bu kadroya katıldı. Görsellerdeki fotoğraflar, Mustafa Kemal'in 1928'de yurt gezilerinde yeni harfleri bizzat anlattığı günlerden kalmadır; "Başöğretmen" unvanı bu yüzden yalnız bir sembol değil, bu gezilerin de bir yansımasıdır.
İkinci talimatname ve sonrası
Bir yıllık uygulamadan sonra talimatname değiştirildi. 22 Eylül 1929'da yayımlanan yeni düzenlemeye göre Millet Mekteplerinde okuma yazmanın yanı sıra yurttaşların geçimleri ve vatandaşlık sıfatlarının gerektirdiği gündelik bilgilerin de verilmesi amaçlandı.
Dünya ekonomik bunalımı nedeniyle yeterli ödenek ayrılamayınca okulların etkinliği zamanla azaldı. 1928-1935 arasında "Millet Mektepleri" adıyla çalışan kurumlar, 1936-1950 arasında "Ulus Okulları" adıyla hizmete devam etti.
Ek bilgi
Değerlendirme24 Kasım Öğretmenler Günü'nün tarihi, Millet Mektepleri Talimatnamesi'nin Resmî Gazete'de yayımlandığı günden gelir. Öğretmenler Günü 1981'de bu tarihe sabitlendi. Atatürk'ün "Başöğretmen" unvanının resmî dayanağı da bu talimatnamedir.
Harf Devrimi'nin başarısı büyük ölçüde Millet Mekteplerine bağlıydı. Yeni harfleri öğrenmenin kolaylığı, kısa sürede yüz binlerce yetişkinin belge almasını sağladı. Ama ekonomik bunalım ve ödenek yetersizliği, seferberliğin ilk yıllardaki hızını korumasını engelledi. Bu yüzden Millet Mekteplerini değerlendirirken hem ilk yılların etkileyici rakamlarını hem de sonraki yıllardaki yavaşlamayı birlikte görmek gerekir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Millet Mektepleri maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Harf Devrimi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mustafa Necati maddesi (tr.wikipedia.org)