#11925'te saat ve takvim değişti; ama arşın, okka ve kile gibi ölçüler birkaç yıl daha kullanılmaya devam etti. Ölçülerde birlik 1931'de çıkan 1782 sayılı Ölçüler Kanunu ile sağlandı. Dört yıl sonra, 1935'te, hafta tatili de cumadan pazara alındı. Bu iki düzenleme, Türkiye'nin gündelik hayatını ve ticaretini dünyayla aynı ölçüye getiren adımlar arasında sayılır.
Kanundan önce: Arşın, okka, kile
Kanundan önce uzunluk için endaze, arşın ve kulaç gibi birimler kullanılıyordu. Ağırlık için dirhem ve okka, hacim için kile, şinik, tas ve ölçek, yüzey için dönüm ve çiftlik gibi terimler geçerliydi. Bu birimlerin önemli bir kısmının değeri yerden yere, maldan mala değişiyordu. Bir kumaş arşını ile bir inşaat arşınının aynı uzunlukta olmaması gibi farklar, alışverişte ve devlet işlerinde sürekli sorun çıkarıyordu. Görsellerdeki ağırlık ve ölçü aletleri, Pera Müzesi'nin bu konudaki koleksiyonundandır.
1782 sayılı kanun
Onlu sisteme uygun uzunluk ve ağırlık ölçüleri, 26 Mart 1931'de çıkarılan 1782 sayılı kanunla kullanıma girdi. Uzunlukta endaze, arşın ve kulacın yerini metrik sistem aldı. Ağırlıkta dirhem ve okkanın yerini miligramdan tona kadar uzanan sistem, hacimde kile, şinik, tas ve ölçeğin yerini litre sistemi aldı. Yüzey ölçümünde dönüm ve çiftlik yerine metrekareden kilometrekareye uzanan sistem kabul edildi.
Türkçe Vikipedi bu değişikliğin iki sonucunu öne çıkarır: ülke içinde ölçülerde birlik sağlandı ve dış ticaret kolaylaştı. Bu kanunla birlikte devlet dairelerinde, okullarda, tapu kayıtlarında ve çarşıda aynı ölçünün kullanılması hedeflendi; özellikle tapu ve vergi işlemlerinde dönüm gibi yerel değeri değişen birimlerin yerini metrekare ve dekar gibi herkes için aynı olan birimler aldı. Bugün 1782 sayılı kanunun yerini 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu almıştır.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası
Osmanlı'dan gelen bir hazırlık: Metre Sözleşmesi
Metrik sisteme geçiş fikri 1931'de doğmadı. İngilizce Vikipedi'deki Osmanlı ölçü birimleri maddesine göre Osmanlı Devleti, 1875'te imzalanan Metre Sözleşmesi'nin 17 imzacısından biriydi. Yani metre ve kilogramın uluslararası tanımına Osmanlı da taraf olmuştu. Ancak eski birimler çarşıda ve köyde kullanılmaya devam etti; ölçülerde birlik ancak 1931 kanunuyla gerçekleşti.
Aynı kaynağa göre 1782 sayılı kanunla uluslararası birimler zorunlu oldu ve geleneksel birimlerin kullanımı 1 Ocak 1933'ten itibaren yasaklandı. Yani kanunla uygulama arasında esnaf ve halkın alışması için yaklaşık iki yıllık bir geçiş süresi bırakıldı. Bu süre içinde yeni terazilerin, metrelerin ve litre ölçeklerinin dağıtılması ve ayarlarının yapılması gerekiyordu.
Dönemin sırası da dikkat çekicidir: 1928'de rakamlar ve harfler değişti, Millet Mektepleri açıldı; ölçüler bundan üç yıl sonra değişti. Yeni ölçü birimlerinin yazılı belgelerde ve etiketlerde yeni rakamlarla kullanılabilmesi için bu sıra kolaylık sağladı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası
1935: Hafta tatili pazara alınıyor
27 Mayıs 1935'te çıkarılan kanunla hafta tatili cumadan cumartesi öğleden sonra ve pazar gününe alındı. Türkçe Vikipedi bunun gerekçesini pratik bir sorunla açıklar: pazar günü tatil yapan ülkelerle yaşanan sorunlar giderildi. Cuma tatil, pazar çalışma günü olduğunda Türkiye ile Avrupa'nın ortak iş günü sayısı azalıyordu.
Bu düzen 1974'e kadar sürdü. Bakanlar Kurulu'nun 29 Haziran 1974'te aldığı kararla cumartesi de tam gün tatil oldu.
Ölçüler Kanunu ve hafta tatili düzenlemesi, Atatürk dönemi devrimlerinin en az konuşulanları arasındadır. Ama bir ülkenin dünyayla aynı dili konuşması yalnız harfle ya da kıyafetle olmaz; aynı ölçüyle tartmak, aynı saatte işe başlamak ve aynı günlerde tatil yapmak da gerekir. 1925'te başlayan saat ve takvim değişikliği, 1931 ve 1935'teki bu iki kanunla tamamlanmış oldu.
Kanundan önce: Arşın, okka, kile
Kanundan önce uzunluk için endaze, arşın ve kulaç gibi birimler kullanılıyordu. Ağırlık için dirhem ve okka, hacim için kile, şinik, tas ve ölçek, yüzey için dönüm ve çiftlik gibi terimler geçerliydi. Bu birimlerin önemli bir kısmının değeri yerden yere, maldan mala değişiyordu. Bir kumaş arşını ile bir inşaat arşınının aynı uzunlukta olmaması gibi farklar, alışverişte ve devlet işlerinde sürekli sorun çıkarıyordu. Görsellerdeki ağırlık ve ölçü aletleri, Pera Müzesi'nin bu konudaki koleksiyonundandır.
1782 sayılı kanun
Onlu sisteme uygun uzunluk ve ağırlık ölçüleri, 26 Mart 1931'de çıkarılan 1782 sayılı kanunla kullanıma girdi. Uzunlukta endaze, arşın ve kulacın yerini metrik sistem aldı. Ağırlıkta dirhem ve okkanın yerini miligramdan tona kadar uzanan sistem, hacimde kile, şinik, tas ve ölçeğin yerini litre sistemi aldı. Yüzey ölçümünde dönüm ve çiftlik yerine metrekareden kilometrekareye uzanan sistem kabul edildi.
Türkçe Vikipedi bu değişikliğin iki sonucunu öne çıkarır: ülke içinde ölçülerde birlik sağlandı ve dış ticaret kolaylaştı. Bu kanunla birlikte devlet dairelerinde, okullarda, tapu kayıtlarında ve çarşıda aynı ölçünün kullanılması hedeflendi; özellikle tapu ve vergi işlemlerinde dönüm gibi yerel değeri değişen birimlerin yerini metrekare ve dekar gibi herkes için aynı olan birimler aldı. Bugün 1782 sayılı kanunun yerini 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu almıştır.
Tarih notu
Ölçüler ve tatil günleri:
- 26 Aralık 1925: Saat ve takvim kanunları.
- 20 Mayıs 1928: Uluslararası rakamlar.
- 1875: Osmanlı Devleti Metre Sözleşmesi'ni imzalar.
- 26 Mart 1931: 1782 sayılı Ölçüler Kanunu.
- 1 Ocak 1933: Geleneksel ölçü birimlerinin kullanımı yasaklanır.
- 27 Mayıs 1935: Hafta tatili cumartesi öğleden sonra ve pazar olur.
- 29 Haziran 1974: Bakanlar Kurulu kararıyla cumartesi de tam gün tatil olur.
- 26 Aralık 1925: Saat ve takvim kanunları.
- 20 Mayıs 1928: Uluslararası rakamlar.
- 1875: Osmanlı Devleti Metre Sözleşmesi'ni imzalar.
- 26 Mart 1931: 1782 sayılı Ölçüler Kanunu.
- 1 Ocak 1933: Geleneksel ölçü birimlerinin kullanımı yasaklanır.
- 27 Mayıs 1935: Hafta tatili cumartesi öğleden sonra ve pazar olur.
- 29 Haziran 1974: Bakanlar Kurulu kararıyla cumartesi de tam gün tatil olur.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası
Osmanlı'dan gelen bir hazırlık: Metre Sözleşmesi
Metrik sisteme geçiş fikri 1931'de doğmadı. İngilizce Vikipedi'deki Osmanlı ölçü birimleri maddesine göre Osmanlı Devleti, 1875'te imzalanan Metre Sözleşmesi'nin 17 imzacısından biriydi. Yani metre ve kilogramın uluslararası tanımına Osmanlı da taraf olmuştu. Ancak eski birimler çarşıda ve köyde kullanılmaya devam etti; ölçülerde birlik ancak 1931 kanunuyla gerçekleşti.
Aynı kaynağa göre 1782 sayılı kanunla uluslararası birimler zorunlu oldu ve geleneksel birimlerin kullanımı 1 Ocak 1933'ten itibaren yasaklandı. Yani kanunla uygulama arasında esnaf ve halkın alışması için yaklaşık iki yıllık bir geçiş süresi bırakıldı. Bu süre içinde yeni terazilerin, metrelerin ve litre ölçeklerinin dağıtılması ve ayarlarının yapılması gerekiyordu.
Dönemin sırası da dikkat çekicidir: 1928'de rakamlar ve harfler değişti, Millet Mektepleri açıldı; ölçüler bundan üç yıl sonra değişti. Yeni ölçü birimlerinin yazılı belgelerde ve etiketlerde yeni rakamlarla kullanılabilmesi için bu sıra kolaylık sağladı.
Dikkat: yanlış bilinen
Eski ölçülerin metrik karşılıkları (örneğin bir okkanın kaç gram, bir arşının kaç santimetre olduğu) kaynaklarda farklı verilir. Bunun nedeni eski birimlerin bölgeye ve kullanıldığı mala göre değişmesidir; çarşı arşını, mimar arşını ve endaze gibi türler ayrı uzunluklardaydı. Bu yüzden burada tek bir karşılık vermiyoruz. Bir belgede geçen eski ölçüyü çevirirken belgenin hangi bölge ve hangi iş için yazıldığına bakmak gerekir.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası
1935: Hafta tatili pazara alınıyor
27 Mayıs 1935'te çıkarılan kanunla hafta tatili cumadan cumartesi öğleden sonra ve pazar gününe alındı. Türkçe Vikipedi bunun gerekçesini pratik bir sorunla açıklar: pazar günü tatil yapan ülkelerle yaşanan sorunlar giderildi. Cuma tatil, pazar çalışma günü olduğunda Türkiye ile Avrupa'nın ortak iş günü sayısı azalıyordu.
Bu düzen 1974'e kadar sürdü. Bakanlar Kurulu'nun 29 Haziran 1974'te aldığı kararla cumartesi de tam gün tatil oldu.
Ek bilgi
Değerlendirme1935'teki aynı kanun ulusal bayram ve genel tatil günlerini de düzenledi. Atatürk'ün sağlığında çıkan bu kanun, ulusal bayramların ve tatil günlerinin tek bir metinde toplanmasını sağladı. Bayram günlerinin sonraki yıllarda yapılan değişikliklerle bugünkü biçimini aldığını da hatırlatalım; günümüzdeki listeyi 1935 listesiyle bire bir aynı sanmamak gerekir.
Ölçüler Kanunu ve hafta tatili düzenlemesi, Atatürk dönemi devrimlerinin en az konuşulanları arasındadır. Ama bir ülkenin dünyayla aynı dili konuşması yalnız harfle ya da kıyafetle olmaz; aynı ölçüyle tartmak, aynı saatte işe başlamak ve aynı günlerde tatil yapmak da gerekir. 1925'te başlayan saat ve takvim değişikliği, 1931 ve 1935'teki bu iki kanunla tamamlanmış oldu.
Kaynaklar
- Vikipedi, Takvim, saat ve ölçülerde değişiklik maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Osmanlı döneminde ölçü birimleri maddesi (tr.wikipedia.org)
- Wikipedia (İngilizce), Ottoman units of measurement maddesi (en.wikipedia.org)