#1Gediz Muharebeleri, Kurtuluş Savaşı'nda pek bilinmeyen ama sonuçları büyük olan bir çarpışmadır. 1920 sonbaharında Kuva-yi Milliye ve yeni kurulan TBMM birlikleri Gediz'deki Yunan kuvvetlerine taarruz etti. Sonuçta Yunan ordusu, İzmir'in işgalinden sonra ilk kez işgal ettiği bir yerden çekilmek zorunda kaldı. Ama harekâtın asıl sonucu cephede değil, komuta yapısında görüldü: Kuva-yi Milliye komutanlığı kaldırıldı, Batı ve Güney cepheleri kuruldu. Birkaç ay sonraki Birinci İnönü'ye giden yol buradan geçer.
Arka plan: 1920 yazında Yunan ilerleyişi
1920 yazında Yunan ordusu Batı Anadolu'da hızla ilerledi. Bursa üzerinden taarruza geçen Yunan kuvvetleri karşısında Kuva-yi Milliye birlikleri ciddi bir direniş gösteremedi. Uşak ve Gediz 29 Ağustos 1920'de düştü. Bu kayıp, Ankara'da cephenin yeniden kazanılması için planlama çalışmalarını hızlandırdı.
Batı'daki kuvvetlerin başında "Umum Kuva-yi Milliye Komutanı" sıfatıyla Mirliva Ali Fuat Paşa (Cebesoy) bulunuyordu. Kuva-yi Seyyare ise Çerkez Ethem'in komutasındaydı. 18 Ekim 1920'de Alayunt tren istasyonunda Ali Fuat Paşa, Gediz taarruzunun planlarını birlik komutanlarına anlattı. Genelkurmay Başkanı İsmet Bey (İnönü) bu taarruz planını kabul etmemişti; harekât bu görüş ayrılığına rağmen başladı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Çarpışmalar
Emet Millî Müfrezesi ile Bolşevik eğilimli bir millî kuvvet taburuna Simav yönünden gelebilecek Yunan takviyesini durdurma görevi verildi. 24 Ekim 1920'de Gediz'e taarruz başladı. Yoğun Yunan ateşi karşısında TBMM birlikleri Efendi Köprüsü sırtlarına çekildi; bu ilk günde 3 subay ve 24 er öldü, 3 subay ve 24 er yaralandı.
25 Ekim'de Yarbay Mehmet Arif Bey komutasındaki 11. Tümen, Yunuslar sırtlarından yeniden taarruza geçti. Kuva-yi Seyyare'nin desteği gelmeyince ve hava kararınca taarruz durduruldu. Bu çatışmada 9 subay ve 133 er öldü, 10 subay ve 168 er yaralandı. Bu iki taarruz sonunda Gediz'deki 13. Yunan Tümeni, takviye gelene kadar Hamidiyehanı'nın 4 kilometre gerisine çekildi. Yunan kaybı 26 ölü ve 68 yaralı olarak verilir. 26 Ekim saat 09.00'da Emet Müfrezesi ve arkasından 61. Tümen Gediz'e girdi.
Hamidiyehanı ve geri çekiliş
27 Ekim öğleden sonra Çerkez Ethem komutasındaki Kuva-yi Seyyare ile 190. Alay, Hamidiyehanı gerisindeki Yunan birliklerine taarruz etti. İki gün süren şiddetli çarpışmada sayıca üstün Yunan kuvvetleri karşısında Türk birlikleri geri çekilmek zorunda kaldı. Kuva-yi Seyyare ile 11. ve 61. tümen birliklerinden 5 subay ve 33 er öldü, 83 er yaralandı; Yunan kaybı 16 ölü ve 55 yaralıdır. 31 Ekim'de Yunan birlikleri Gediz'e yeniden girdi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Asıl sonuç: Komuta yapısı değişiyor
Harekâtın bitiminde Kuva-yi Milliye Komutanlığı kaldırıldı. Ali Fuat Paşa Moskova Büyükelçiliği'ne atandı. Batı (Garp) Cephesi Komutanlığı ikiye ayrıldı: 9 Kasım 1920'de Batı Cephesi Komutanlığı'na Albay İsmet Bey, Güney Cephesi Komutanlığı'na Refet Bey getirildi.
Bu değişiklik, düzensiz millî kuvvetlerden düzenli orduya geçişin önemli adımlarından biriydi. Gediz'de Kuva-yi Seyyare'nin desteğinin zamanında gelmemesi, düzensiz birliklerle planlı bir taarruz yapmanın ne kadar zor olduğunu göstermişti. Kısa süre sonra Çerkez Ethem ile Ankara arasındaki anlaşmazlık da açık bir isyana dönüştü; bu konu forumda ayrıca anlatıldı.
Gediz, Kurtuluş Savaşı'nın büyük meydan muharebeleri arasında sayılmaz. Ama 1920 sonbaharında Ankara'nın elindeki kuvvetin durumunu, millî kuvvetler ile düzenli birlikler arasındaki gerilimi ve komuta birliği ihtiyacını çok açık gösterir. Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasında 1921-1922'deki düzenli ordunun rolü düşünüldüğünde, bu dönüşümün tetikleyicilerinden birinin Gediz olduğunu söylemek yanlış olmaz.
Arka plan: 1920 yazında Yunan ilerleyişi
1920 yazında Yunan ordusu Batı Anadolu'da hızla ilerledi. Bursa üzerinden taarruza geçen Yunan kuvvetleri karşısında Kuva-yi Milliye birlikleri ciddi bir direniş gösteremedi. Uşak ve Gediz 29 Ağustos 1920'de düştü. Bu kayıp, Ankara'da cephenin yeniden kazanılması için planlama çalışmalarını hızlandırdı.
Batı'daki kuvvetlerin başında "Umum Kuva-yi Milliye Komutanı" sıfatıyla Mirliva Ali Fuat Paşa (Cebesoy) bulunuyordu. Kuva-yi Seyyare ise Çerkez Ethem'in komutasındaydı. 18 Ekim 1920'de Alayunt tren istasyonunda Ali Fuat Paşa, Gediz taarruzunun planlarını birlik komutanlarına anlattı. Genelkurmay Başkanı İsmet Bey (İnönü) bu taarruz planını kabul etmemişti; harekât bu görüş ayrılığına rağmen başladı.
Tarih notu
Gediz Muharebeleri günü gününe:
- 29 Ağustos 1920: Uşak ve Gediz Yunan işgaline girer.
- 18 Ekim: Alayunt'ta harekât planı anlatılır.
- 24 Ekim: Gediz'e ilk taarruz; birlikler Efendi Köprüsü sırtlarına çekilir.
- 25 Ekim: 11. Tümen'in Yunuslar sırtlarından ikinci taarruzu.
- 26 Ekim, saat 09.00: Emet Müfrezesi ve 61. Tümen Gediz'e girer.
- 27-29 Ekim: Hamidiyehanı Muharebesi.
- 31 Ekim: Yunan birlikleri Gediz'e yeniden girer.
- 9 Kasım: Batı Cephesi'ne İsmet Bey, Güney Cephesi'ne Refet Bey atanır.
- 12 Kasım: 13. Yunan Tümeni Gediz'i boşaltır.
- 29 Ağustos 1920: Uşak ve Gediz Yunan işgaline girer.
- 18 Ekim: Alayunt'ta harekât planı anlatılır.
- 24 Ekim: Gediz'e ilk taarruz; birlikler Efendi Köprüsü sırtlarına çekilir.
- 25 Ekim: 11. Tümen'in Yunuslar sırtlarından ikinci taarruzu.
- 26 Ekim, saat 09.00: Emet Müfrezesi ve 61. Tümen Gediz'e girer.
- 27-29 Ekim: Hamidiyehanı Muharebesi.
- 31 Ekim: Yunan birlikleri Gediz'e yeniden girer.
- 9 Kasım: Batı Cephesi'ne İsmet Bey, Güney Cephesi'ne Refet Bey atanır.
- 12 Kasım: 13. Yunan Tümeni Gediz'i boşaltır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Çarpışmalar
Emet Millî Müfrezesi ile Bolşevik eğilimli bir millî kuvvet taburuna Simav yönünden gelebilecek Yunan takviyesini durdurma görevi verildi. 24 Ekim 1920'de Gediz'e taarruz başladı. Yoğun Yunan ateşi karşısında TBMM birlikleri Efendi Köprüsü sırtlarına çekildi; bu ilk günde 3 subay ve 24 er öldü, 3 subay ve 24 er yaralandı.
25 Ekim'de Yarbay Mehmet Arif Bey komutasındaki 11. Tümen, Yunuslar sırtlarından yeniden taarruza geçti. Kuva-yi Seyyare'nin desteği gelmeyince ve hava kararınca taarruz durduruldu. Bu çatışmada 9 subay ve 133 er öldü, 10 subay ve 168 er yaralandı. Bu iki taarruz sonunda Gediz'deki 13. Yunan Tümeni, takviye gelene kadar Hamidiyehanı'nın 4 kilometre gerisine çekildi. Yunan kaybı 26 ölü ve 68 yaralı olarak verilir. 26 Ekim saat 09.00'da Emet Müfrezesi ve arkasından 61. Tümen Gediz'e girdi.
Hamidiyehanı ve geri çekiliş
27 Ekim öğleden sonra Çerkez Ethem komutasındaki Kuva-yi Seyyare ile 190. Alay, Hamidiyehanı gerisindeki Yunan birliklerine taarruz etti. İki gün süren şiddetli çarpışmada sayıca üstün Yunan kuvvetleri karşısında Türk birlikleri geri çekilmek zorunda kaldı. Kuva-yi Seyyare ile 11. ve 61. tümen birliklerinden 5 subay ve 33 er öldü, 83 er yaralandı; Yunan kaybı 16 ölü ve 55 yaralıdır. 31 Ekim'de Yunan birlikleri Gediz'e yeniden girdi.
Dikkat: yanlış bilinen
Gediz için "kazanıldı" ya da "kaybedildi" demek kolay değildir. Çarpışmaların kendisi Türk tarafı için ağır geçti, Hamidiyehanı'nda geri çekilme yaşandı ve Yunan birlikleri 31 Ekim'de Gediz'e yeniden girdi. Buna karşılık Türk topçusunun ateşi altında kalan Yunan birlikleri Uşak hattını güçlendirmek için geri çekildi ve 12 Kasım'da Gediz'i boşalttı. Kaynaklar bu yüzden sonucu genellikle "Yunan ordusunun ilk kez işgal ettiği bir yerden çekilmesi" diye özetler, harekâtın başarılı olduğunu söylemez. Kayıp rakamları da yalnız belli günler için verilir; toplam bir rakam görmedik.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Asıl sonuç: Komuta yapısı değişiyor
Harekâtın bitiminde Kuva-yi Milliye Komutanlığı kaldırıldı. Ali Fuat Paşa Moskova Büyükelçiliği'ne atandı. Batı (Garp) Cephesi Komutanlığı ikiye ayrıldı: 9 Kasım 1920'de Batı Cephesi Komutanlığı'na Albay İsmet Bey, Güney Cephesi Komutanlığı'na Refet Bey getirildi.
Bu değişiklik, düzensiz millî kuvvetlerden düzenli orduya geçişin önemli adımlarından biriydi. Gediz'de Kuva-yi Seyyare'nin desteğinin zamanında gelmemesi, düzensiz birliklerle planlı bir taarruz yapmanın ne kadar zor olduğunu göstermişti. Kısa süre sonra Çerkez Ethem ile Ankara arasındaki anlaşmazlık da açık bir isyana dönüştü; bu konu forumda ayrıca anlatıldı.
Ek bilgi
Neden hatırlanmalı?Gediz'den sonraki iki ay içinde, Ocak 1921'de Birinci İnönü Muharebesi yapıldı. Batı Cephesi'nin başında artık İsmet Bey vardı ve TBMM ordusu düzenli birliklerle savaştı. Gediz, bu açıdan İnönü'nün hazırlık evresi olarak okunabilir. Mustafa Kemal o günlerde TBMM Başkanı olarak Ankara'daydı ve cephe teşkilatındaki bu değişikliği Meclis ve Bakanlar Kurulu üzerinden yönetti.
Gediz, Kurtuluş Savaşı'nın büyük meydan muharebeleri arasında sayılmaz. Ama 1920 sonbaharında Ankara'nın elindeki kuvvetin durumunu, millî kuvvetler ile düzenli birlikler arasındaki gerilimi ve komuta birliği ihtiyacını çok açık gösterir. Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasında 1921-1922'deki düzenli ordunun rolü düşünüldüğünde, bu dönüşümün tetikleyicilerinden birinin Gediz olduğunu söylemek yanlış olmaz.
Kaynaklar
- Vikipedi, Gediz Muharebeleri maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Kuvâ-yi Milliye maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, 1920 Yunan Yaz Taarruzu maddesi (tr.wikipedia.org)