İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat - 4 Mart 1923): 1135 delege, Misak-ı İktisadi ve Cumhuriyet ekonomisinin ilk yol harita

Lozan Antlaşması'ndan beş ay önce, İzmir'in kurtuluşundan da yaklaşık beş ay sonra, 17 Şubat 1923'te İzmir'de Türkiye İktisat Kongresi toplandı. Ülkenin çiftçi, tüccar, sanayici ve işçilerinden seçilen 1135 delege, savaştan yeni çıkmış bir ülkenin ekonomisinin nasıl kurulacağını tartıştı. Kongrede kabul edilen "Misak-ı İktisadi", Misak-ı Millî'nin ekonomideki karşılığı olarak görüldü. Bu yazı kongrenin hazırlığını, tartışmalarını, kararlarını ve sonraki yıllardaki izlerini anlatıyor.

Neden İzmir, neden 1923?

Türkçe Vikipedi'ye göre dönemin yönetici kadrosu Kurtuluş Savaşı'ndaki zaferden sonra siyasi ve ekonomik bağımsızlığı birlikte hedefliyordu. İktisat Vekili Mahmut Esat (Bozkurt) Bey'in 13 Şubat 1923'teki açıklamasına göre kongre "hükûmetin delaletiyle" toplandı. Mahmut Esat Bey kongrenin amacını, memleketin ekonomik ihtiyaçlarını el birliğiyle incelemek ve o zamana kadar birbirine yabancı kalmış ekonomik unsurları tanıştırmak olarak açıkladı.

Kongre İzmir'deki Banka-Han binasında toplandı ve başkanlığına Kâzım Karabekir seçildi. Açılışa Sovyetler Birliği temsilcileri İbrahim Abilov ve Semyon Aralov davet edildi; Mustafa Kemal'in isteğiyle açılışta konuşma yaptılar.
Delegeler kimlerdi?

Türkçe kaynağa göre her kazadan sekiz temsilci gönderildi: bir tüccar, bir zanaatkâr, bir işçi, bir şirket temsilcisi, bir banka temsilcisi ve üç çiftçi. Delegeler çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi gruplarına ayrıldı ve her grup kendi "iktisat esaslarını" hazırladı. Kongreden önce sistemli çalışma yürüten örgütler arasında Millî Türk Ticaret Birliği ile Türk Umum Amele Birliği öne çıkıyordu.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: The original uploader was Cgemici at Turkish Wikipedia. Dosya sayfası
Tüccarların talepleri

Millî Türk Ticaret Birliği kongrede en belirgin talepleri ileri süren örgüttü. Türkçe Vikipedi bu talepleri şöyle sıralar:

• Gümrük korumasının sağlanması ve gümrük bağımsızlığının tam olarak uygulanması.
• Yabancı sermayeye, devletle ortak olsa bile, tekel ya da imtiyaz verilmemesi; tütün tekeli gibi mevcut tekellerin kaldırılması.
• Kıyılarda kabotaj hakkının kullanımında ne devlete ne kişilere ayrıcalık tanınmaması.
• Devletin en fazla yüzde 50 hisseye sahip olacağı, anonim şirket biçiminde millî bir emisyon bankası kurulması.
• Yabancı sermayenin ülkeye zarar vermeyecek biçimde girmesi.
• Vergi sisteminin iyileştirilmesi ve iş adamı yetiştirmek için okullar açılması.

Kongrenin kararları

Türkçe kaynağa göre kongrenin en önemli kararları şunlardır: hammaddesi yurt içinde yetişen veya yetiştirilebilen sanayi dalları kurulmalı; el işçiliği ve küçük imalattan hızla fabrikaya geçilmeli; devlet özel kesimin kuramadığı girişimleri üstlenmeli; özel girişimlere kredi sağlayacak bir devlet bankası kurulmalı; yabancıların kurduğu tekellerden kaçınılmalı; demiryolu yapımı bir programa bağlanmalı. Kongre ayrıca işçilere "amele" değil "işçi" denmesini ve sendika hakkının tanınmasını kararlaştırdı.


Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Kingbjelica. Dosya sayfası
Madencilik ve Zonguldak

Türkçe kaynağa göre Ankara Hükûmeti Kurtuluş Savaşı yıllarında bile imkânlar ölçüsünde ekonomik konularla ilgilenmiş, özellikle Zonguldak Kömür Havzası'ndaki durumu gözden kaçırmamıştı; kongrede bu konuya da değinildi. Bu ilgi, 1935'te Etibank ve Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü'nün kuruluşuna kadar uzanan bir çizginin başlangıcıdır.

Değerlendirme

Türkçe Vikipedi, İzmir İktisat Kongresi ile başlayan dönemi fikrî gelişme, ekonomik envanter çıkarma, model arayışı ve belli ölçüde uygulamaya geçiş dönemi olarak niteler. Ekonominin neye sahip olup neye sahip olmadığı belirlendi, hedefler kondu ve karma ekonomi modelinin zemini hazırlandı. Kongre, Cumhuriyet ilan edilmeden önce yeni devletin ekonomide nasıl bir yol izleyeceğini kamuoyu önünde tartışan ilk büyük toplantıydı.