Etibank ve MTA, 1930'ların devletçi sanayileşmesinin yer altına uzanan kollarıdır. Biri madenleri bulmak, öteki onları işletmek ve finanse etmek için kuruldu. İkisinin aynı gün kurulması tesadüf değildir: sanayileşme planı, ülkenin kendi hammaddesini tanımasına ve işlemesine dayanıyordu.
14 Haziran 1935, Türkiye'nin maden ve enerji tarihinde çift bir başlangıç günüdür. Aynı gün hem Etibank hem de Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA) kuruldu. Etibank, yeraltı kaynaklarını işletmek ve bunun için gereken sermayeyi toplamak üzere banka olarak örgütlendi; MTA ise maden yataklarını aramak, incelemek ve uzman yetiştirmek için kuruldu. Sümerbank dokumada neyse, Etibank madencilik ve enerjide oydu. Bu yazıda iki kurumun kuruluşunu ve Etibank'ın 2000'lere uzanan dönüşümünü ele alıyoruz.
Plan ve hammadde
17 Nisan 1934'te yürürlüğe giren Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, hammaddesi Türkiye'de bulunan veya sağlanabilecek sanayilerin kurulmasını hedefliyordu. Planın hazırlanmasında Sovyet uzmanlarının raporlarının yanı sıra Amerikalı uzmanların raporlarından da yararlanıldı. Böyle bir sanayileşme, önce ülkenin hangi madenlere sahip olduğunu bilmeyi, sonra da bunları işletecek bir kurumu gerektiriyordu. 1935'te kurulan iki kurum bu iki ihtiyaca karşılık geldi.
Tarih notu
Etibank ve MTA'nın tarihleri:
- 17 Nisan 1934: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı yürürlüğe girer.
- 14 Haziran 1935: Etibank kurulur.
- 14 Haziran 1935: 2804 sayılı kanunla Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü kurulur.
- 1935-1939: Ahmet Reşit Gencer, MTA'nın ilk genel müdürü.
- 1955: Demir madenciliği ve demir-çelik üretimi Türkiye Demir Çelik İşletmeleri'ne devredilir; Etibank ticari bankacılığa başlar.
- 1957: Kömür madenciliği Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu'na devredilir.
- 1993: Bankacılık birimi ayrılır; madencilik Eti Holding çatısında toplanır.
- 2 Mart 1998: Etibank özelleştirilir.
- Ekim 2000: Banka TMSF'ye devredilir.
- Aralık 1983: MTA'nın adı "Genel Müdürlük" olur.
- 2004: Maden kolu Eti Maden İşletmeleri adını alır.
Etibank'ın görevi
Etibank, 14 Haziran 1935'te Atatürk'ün direktifiyle kuruldu. Görevi Türkiye'nin yeraltı kaynaklarını işletmek ve değerlendirmek; sanayinin ihtiyaç duyduğu madenleri, endüstriyel hammaddeleri ve enerjiyi üretmek ve bunlar için gereken sermayeyi toplamak amacıyla her türlü bankacılık işlemini yapmaktı. Yani Etibank, bir maden ve enerji şirketiyle bir yatırım bankasının birleşimiydi.
Kaynaklar
Belge: Etibank Kanunu — kabul edilen metin — TBMM Kanunlar Dergisi, Kanun No. 2805 · Kanunlar Dergisi Cilt 15. Tarih: 14 Haziran 1935.
Zonguldak kömür ocağında dekovil hattı, 20. yüzyıl başıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kaynaklarda fark
Etibank'ın kuruluş amacı farklı vurgularla anlatılır. Bir tanım onu "elektrik sektörünü finanse etmeye odaklanan bir devlet bankası" olarak görür; bir başkası "Türk doğal kaynaklarının çıkarılmasını finanse etmek için kurulan bir banka" der. Kuruluş metni ise her ikisini birlikte sayar: madenler, endüstriyel hammaddeler ve enerji. Doğrusu, Etibank'ın görev alanının maden ve enerjiyi birlikte kapsadığıdır. Görseldeki dekovil hattı fotoğrafı da Cumhuriyet öncesine, 20. yüzyıl başına aittir; Zonguldak kömür havzasının Etibank'tan önceki durumunu gösterir.
MTA: önce aramak
Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, 14 Haziran 1935'te 2804 sayılı özel kanunla, tüzel kişiliği olan ve özel hukuk hükümlerine tabi bir kurum olarak kuruldu. Kuruluş amaçları şöyle sıralanır:
İşletmeye uygun maden ve taş ocağı alanlarını araştırmak.
İşletilen maden ocaklarının daha verimli çalışması için araştırmalar yürütmek.
Jeolojik ve jeofizik etütler ve laboratuvar incelemeleri yapmak.
Madencilik sektörü için uzman, teknik personel ve nitelikli işçi yetiştirmek.
Enstitünün ilk genel müdürü 1935-1939 arasında görev yapan Ahmet Reşit Gencer'di. Kurumun adı Aralık 1983'te Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü olarak değiştirildi. Bugün Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'na bağlıdır, merkezi Ankara'dadır ve 12 bölge müdürlüğü vardır. Ankara'daki Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü binasıGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: Vikiçizer. Dosya sayfası
Devirler ve uzmanlaşma
Etibank'ın geniş görev alanı zamanla parçalandı. Demir madenciliği ve demir-çelik üretimi 1955'te Türkiye Demir Çelik İşletmeleri'ne, kömür madenciliği 1957'de Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu'na devredildi. Etibank 1955'te ticari bankacılığa da başladı. Zonguldak havzasının taşkömürü için 1983'te ayrıca Türkiye Taşkömürü Kurumu kuruldu.
Banka ve maden yollarının ayrılması
1993'te Etibank'ın bankacılık işleri ayrıldı; madencilik etkinlikleri Eti Holding A.Ş. çatısında toplandı. Banka 2 Mart 1998'de Cavit Çağlar ve Dinç Bilgin'in ortak olduğu Medya İpek Holding'e 155 milyon dolara satıldı; 2000'de Bilgin'in Medya Sabah Holding'ine geçti ve Ekim 2000'de TMSF'ye devredildi. 2 Temmuz 2001'de Esbank ve İnterbank Etibank'a katıldı; Etibank da 5 Nisan 2002'de TMSF'nin Bayındırbank'ına katıldı. Etibank'ın zarara uğratılmasıyla ilgili davalarda eski sahipler hakkında mahkûmiyet kararları verildi.
Ek bilgi
Maden kolu ise yaşamaya devam etti. Kurum 2004'te yeniden yapılandırılarak Eti Maden İşletmeleri adını aldı ve bugün yalnızca bor madenlerini işleten bir maden-kimya kuruluşudur. Türkiye dünyanın bilinen bor rezervlerinin yüzde 72'sine sahiptir ve bor madenciliği devlet tekelindedir. Eti Maden'in Kırka, Emet ve Bandırma'daki üç büyük kimya fabrikası Türkiye'deki konsantre bor üretiminin tamamını gerçekleştirir. 24 Şubat 2017'de yayımlanan kararla bütün hisseleri Türkiye Varlık Fonu'na devredildi. Kısacası 1935'te kurulan Etibank'ın bankası tarihe karıştı, madencisi bugün de çalışıyor.
Kısaca
Etibank ve MTA, 1930'ların devletçi sanayileşmesinin yer altına uzanan kollarıdır. Biri madenleri bulmak, öteki onları işletmek ve finanse etmek için kuruldu. İkisinin aynı gün kurulması tesadüf değildir: sanayileşme planı, ülkenin kendi hammaddesini tanımasına ve işlemesine dayanıyordu.
Bulmak ve işletmek: aynı günün iki kurumu
Etibank ile MTA'nın aynı gün kurulması, 1930'ların sanayileşme planındaki iş bölümünü neredeyse ders kitabı açıklığıyla gösteriyor. Bir kurum toprağın altında ne olduğunu araştıracak, öteki bulunanı çıkarıp işleyecek ve bunun parasını bulacaktı. Hammaddesi yurt içinde bulunan sanayileri hedefleyen bir plan, önce ülkenin kendi madenlerini tanımasını gerektiriyordu; bu yüzden iki kurumun aynı tarihi taşıması bir rastlantı gibi durmuyor.
Etibank'ın tanımındaki belirsizlik de aslında kurumun karma yapısından doğuyor. Kimi anlatımlar onu enerji finansmanına, kimileri maden çıkarımına bağlıyor; oysa kuruluş metni maden, hammadde ve enerjiyi birlikte sayıyor. Bir maden şirketiyle bir yatırım bankasını tek çatıda birleştiren bu model, tanımlamayı zorlaştırması kadar zamanla parçalanmasını da kolaylaştırdı.
Sonraki yüzyılın hikâyesi bu parçalanmanın hikâyesi. Demir, kömür ve taşkömürü ayrı kurumlara devredildi, bankacılık kolu ayrıldı. Bankanın 1998'de özelleştirilip kısa sürede TMSF'ye geçmesi ve eski sahipleri hakkındaki mahkûmiyet kararları, kurumun bu kolunun acı bir sonla kapandığını gösteriyor.
Maden kolunun yaşamaya devam etmesi ise ironik bir denge kuruyor. Bugün yalnızca bor işleten Eti Maden, Türkiye'nin dünya bor rezervlerindeki büyük payı sayesinde 1935'teki kuruluş fikrinin en kalıcı mirası oldu. MTA'nın da adını değiştirerek bugüne ulaşması, aramanın işletmeden daha uzun ömürlü bir ihtiyaç olduğunu düşündürüyor.
#1
