Svante Pääbo,
20 Nisan 1955'te Stockholm'de doğan İsveçli genetikçidir. Soyu tükenmiş insan topluluklarının genomları ve insan evrimi üzerine yaptığı buluşlar nedeniyle 2022 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'ne layık görüldü. Eski DNA araştırmalarını bilimsel bir alan hâline getiren isimlerin başında gelir.
Zorlu bir başlangıç
On binlerce yıllık kemiklerde DNA çok az kalır, parçalanmış ve kimyasal olarak bozulmuştur; ayrıca bakterilerin ve bugünkü insanların DNA'sıyla kolayca kirlenir. Pääbo, bu sorunları aşmak için onlarca yıl boyunca yöntemler geliştirdi. 1990'da
Münih Üniversitesi'nde öğretim üyeliğine başladı ve eski DNA üzerindeki çalışmalarını orada sürdürdü.
İlk adım: mitokondri DNA'sı
Hücrelerde binlerce kopya hâlinde bulunan küçük mitokondri genomu, eski kemiklerde DNA bulma şansını artırıyordu. Pääbo, yaklaşık 40 bin yıllık bir kemik parçasından mitokondri DNA'sının bir bölümünü okumayı başardı. Böylece ilk kez soyu tükenmiş bir insan akrabasının DNA dizisine ulaşıldı.
Leipzig ve tam genom
Pääbo,
Almanya'nın Leipzig kentinde kurulan Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü'nde çalışmalarını sürdürdü. Ekibi 2010'da, Avrupa ve Batı Asya'da yaşamış yakın akrabalarımızın ilk genom dizisini yayımladı. Karşılaştırmalar, bu topluluk ile Homo sapiens'in en yakın ortak atasının yaklaşık 800 bin yıl önce yaşadığını gösterdi.
Denisova
2008'de Sibirya'nın güneyindeki Denisova Mağarası'nda bulunan yaklaşık 40 bin yıllık bir parmak kemiği parçası, olağanüstü iyi korunmuş DNA içeriyordu. Pääbo'nun ekibi bu DNA'yı okuyunca, o güne kadar bilinmeyen bir insan topluluğunun varlığı ortaya çıktı:
Denisova insanları.
Bugünkü insanlara gen aktarımı
Pääbo'nun çalışmaları, yaklaşık 70 bin yıl önce Afrika'dan çıkan Homo sapiens toplulukları ile soyu tükenmiş bu akrabalar arasında gen aktarımı olduğunu gösterdi. Avrupa ve Asya kökenli bugünkü insanların genomunun yaklaşık yüzde 1 – 4'ü bu arkaik akrabalardan gelir; bu gen biçimlerinden bazıları bağışıklık sistemini etkiler.
#1