İçeriğe geç
Giriş yap
0

Ertuğrul Gazi ve Söğüt: Osman'ın babası hakkında gerçekten ne biliyoruz?

Arda Yamaçlı başlattı0 Yanıt4 Görüntülenme0 takipçi

Arda YamaçlıKonu sahibiYeni üye0Sv. 80
#1
Osmanlı hanedanının adını taşıdığı Osman Gazi'nin babası Ertuğrul, Türkiye'de en çok tanınan ama hakkında en az çağdaş bilgi bulunan tarihî kişilerden biridir. Söğüt'teki türbesi, her yıl eylül ayında düzenlenen anma törenleri ve son yıllarda yapılan televizyon dizileri, onu kalabalık bir aşiretin kudretli lideri olarak hafızalara yerleştirdi. Oysa Ertuğrul'un yaşadığı 13. yüzyıldan kalan yazılı belge sayısı bir elin parmaklarını geçmez.
Kaynaklar
Belge: ERTUĞRUL GAZİ — TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi, Müellif: Fahameddin Başar. Tarih: 1995.
Bu yazıda Ertuğrul hakkında bildiklerimizi üç katmana ayırıyoruz: çağdaş maddi kanıt, 15. yüzyıl Osmanlı kroniklerinin anlattıkları ve 19. yüzyılda II. Abdülhamid döneminde yeniden kurulan Ertuğrul hafızası. Bu ayrım, kuruluş döneminin neden bu kadar tartışmalı olduğunu da açıklar.
Söğüt'teki Ertuğrul Gazi Türbesi
Söğüt'teki Ertuğrul Gazi TürbesiGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Aktolgali. Dosya sayfası

Tek çağdaş kanıt: Osman'ın sikkesi

Ertuğrul'un adı, kendi döneminden kalan hiçbir Bizans ya da Selçuklu kroniğinde geçmez. Onun tarihî bir kişi olduğunu gösteren en güçlü kanıt, oğlu Osman adına kesilmiş bakır ya da gümüş bir sikkedir. 20. yüzyılın sonlarında yayımlanan bu sikkede "Osman bin Ertuğrul" ibaresi okunur. Sikkenin okunuşu ve tarihlendirmesi uzmanlar arasında tartışılmış olsa da çoğu araştırmacı, bu parçanın Osman'ın babasının adını çağdaş bir belgede kaydettiğini kabul eder.

Bu küçük metal parça, Ertuğrul'u efsane dünyasından alıp tarih sahnesine koyar. Ancak bize onun nasıl yaşadığını, kaç kişilik bir topluluğu yönettiğini ya da kiminle savaştığını söylemez. Bütün bunlar için yüz elli yıl sonra yazılmış metinlere başvurmak zorundayız.
Ek bilgi
Ertuğrul'un üç oğlu olduğu kabul edilir: Osman, Gündüz Alp ve Savcı (bazı kaynaklarda Saru Batu). Osman'ın kardeşi Savcı Bey'in Bilecik yakınlarında öldüğü ve oraya gömüldüğü rivayet edilir. Söğüt'te Ertuğrul türbesinin çevresinde, onun silah arkadaşlarına ait olduğu söylenen mezarlar da bulunur.

Kroniklerin Ertuğrul'u

Ertuğrul hakkındaki anlatıların büyük kısmı Aşıkpaşazade, Neşri ve Oruç Bey gibi 15. yüzyıl yazarlarına dayanır. Bu kronikler, Ertuğrul'un Oğuzların Kayı boyundan geldiğini, babası Süleyman Şah'ın Fırat'ı geçerken boğulduğunu ve Ertuğrul'un küçük bir toplulukla Anadolu Selçuklu sultanının hizmetine girdiğini anlatır. Sultan da ona Söğüt ve Domaniç dolaylarını yurt olarak vermiştir.

Sonraki kuşaklar bu anlatıya yeni ayrıntılar ekledi. En ünlüsü, Ertuğrul'un dört yüz çadırlık obasıyla yolda iki ordunun savaştığını görüp zayıf tarafa yardım ettiği, yardım ettiği tarafın da Selçuklu sultanı çıktığı hikâyesidir. Bu hikâye en erken kroniklerde yoktur ve 16. yüzyıldan itibaren yaygınlaşır. Babasının adının Süleyman Şah değil Gündüz Alp olduğunu yazan kaynaklar da vardır. Bu çelişkiler, kronikçilerin farklı sözlü geleneklerden beslendiğini gösterir.
Ek bilgi
DOĞRUSU
Ertuğrul'un ölüm tarihi olarak verilen 1281, kesin bir kayda değil kroniklerin hesaplamasına dayanır. Bazı kaynaklar 1280, bazıları 1288 der. Söğüt'e geliş tarihi, obanın büyüklüğü ve Selçuklu sultanından yurt alma hikâyesi de sonradan yazıya geçirilmiş rivayetlerdir. Bu ayrıntıları kesin bilgi gibi sunmak yanıltıcı olur.

Söğüt: bir uç beyliğinin ilk yurdu

Söğüt, Sakarya vadisinin kuzeydoğusunda, Bizans'ın Bitinya bölgesine bakan bir uç bölgesindeydi. 13. yüzyılın ikinci yarısında burası, Selçuklu otoritesinin zayıfladığı, Moğol baskısıyla batıya kayan Türkmen topluluklarının Bizans sınırına dayandığı bir geçiş alanıydı. Ertuğrul ve topluluğu, yaz aylarında Domaniç yaylalarına çıkıp kışı Söğüt dolaylarında geçiren yarı göçebe bir hayat sürüyordu.

Kronikler, Ertuğrul döneminin komşu Bizans tekfurlarıyla genellikle barış içinde geçtiğini anlatır. Bilecik tekfuruyla yapılan ve obanın ağırlıklarının yaylaya çıkarken kaleye emanet edildiği anlaşma, bu barışçı ilişkinin bir örneği olarak aktarılır. Asıl genişleme Osman döneminde başlayacaktır.
Ertuğrul Gazi Türbesi'nin içindeki sanduka
Ertuğrul Gazi Türbesi'nin içindeki sandukaGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: August.Kollmann. Dosya sayfası

II. Abdülhamid ve Ertuğrul hafızasının yeniden kurulması

Ertuğrul'un bugünkü ününde 19. yüzyılın sonu belirleyici rol oynadı. II. Abdülhamid, hanedanın kökenini vurgulayan bir siyasetle Söğüt'teki türbeyi 1886 civarında yeniden yaptırdı ve çevresini düzenletti. Bu dönemde Söğüt'te her yıl Ertuğrul Gazi'yi anma törenleri düzenlenmeye başladı. Yörük toplulukları, Karakeçili aşireti ve resmî temsilciler bu törenlere katıldı.

Abdülhamid'in Ertuğrul'a ilgisi, yalnızca türbe onarımıyla sınırlı kalmadı. Bir savaş gemisine Ertuğrul adı verildi; bu firkateyn 1890'da Japonya dönüşünde batacak ve Türk-Japon dostluğunun simgesi olacaktı. Yıldız Sarayı'nda Ertuğrul adını taşıyan bir süvari alayı ve bir cami de vardı. Böylece 13. yüzyılın az bilinen bir uç beyi, 19. yüzyılda hanedan meşruiyetinin ve Türk kimliğinin sembollerinden birine dönüştü.
Ek bilgi
Söğüt'teki anma törenleri Cumhuriyet döneminde de sürdü ve bugün "Ertuğrul Gazi'yi Anma ve Söğüt Şenlikleri" adıyla eylülün ikinci haftasında yapılıyor. Törenlerde Yörük çadırları kurulur, Türk dünyasından gelen topluluklar gösteriler sunar.

Türbenin yapısı

Bugünkü türbe, sekizgen planlı, kubbeli, kesme taştan bir yapıdır. Kaynaklar, buradaki ilk türbenin Osman veya Orhan döneminde yaptırıldığını, I. Mehmed döneminde onarıldığını aktarır. 19. yüzyıldaki yeniden yapım, ilk yapının neredeyse hiçbir izini bırakmamıştır. Türbenin içinde Ertuğrul'a ait olduğu kabul edilen sanduka ve ailesine ait olduğu söylenen başka sandukalar yer alır. Bahçede ise kuruluş dönemi gazilerine atfedilen mezarlar bulunur.

Söğüt'te ayrıca Ertuğrul'un yaptırdığı rivayet edilen küçük bir mescit de vardır. Bu yapının da defalarca yenilendiği ve bugünkü hâlinin geç dönem olduğu bilinir. Yani Söğüt'teki anıtlar, 13. yüzyıldan çok 19. yüzyılın Ertuğrul algısını yansıtır.

Türbenin girişindeki kitabeler ve çevre düzenlemesi de bu yeniden yapımın ürünüdür. Abdülhamid döneminde türbeye bir de Ertuğrul'un yaşamını öven manzum kitabeler eklenmiştir. Bu kitabeler, kronik anlatısını taşa geçiren bir hafıza çalışması olarak okunabilir.
Ertuğrul Gazi Türbesi'nin dış görünüşü
Ertuğrul Gazi Türbesi'nin dış görünüşüGörsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: Bright estrellas. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji
13. yüzyıl ortası: Ertuğrul'un topluluğunun Söğüt ve Domaniç dolaylarına yerleştiği dönem
1281 (geleneksel tarih): Ertuğrul'un ölümü
13. yüzyıl sonu: Osman'ın beyliğin başına geçmesi
1302: Bafeus Savaşı
15. yüzyıl: Aşıkpaşazade ve Neşri kroniklerinde Ertuğrul anlatısı
1886 civarı: II. Abdülhamid'in türbeyi yeniden yaptırması
1890: Ertuğrul Firkateyni'nin Japonya dönüşü batması
Günümüz: Söğüt'te her eylül düzenlenen anma törenleri

Bir sikke, bir türbe ve yüzyılların eklediği hikâyeler

Ertuğrul Gazi, kuruluş tarihinin ne kadar ince bir belge zemini üzerinde durduğunu gösteren iyi bir örnektir. Elimizde onun adını taşıyan çağdaş tek kanıt oğlunun sikkesidir. Bunun dışında bildiğimiz her şey, ölümünden yaklaşık yüz elli yıl sonra yazılmış kroniklerden, sonra da bu kroniklere eklenen yeni rivayetlerden gelir.

Bu durum, Ertuğrul'u hayalî bir kişi yapmaz. Sikke onun varlığını gösterir; Söğüt'ün beyliğin ilk merkezi olduğu da başka kaynaklarla uyumludur. Ancak dört yüz çadır, Selçuklu sultanına yapılan yardım ya da Söğüt'ün bağışlanması gibi ayrıntılar, olaylardan çok, 15. ve 16. yüzyıl Osmanlılarının kendi kökenlerini nasıl görmek istediklerini anlatır.

19. yüzyılda II. Abdülhamid'in türbeyi yeniden yaptırması ve anma törenlerini başlatması da bu sürecin devamıdır. Hanedanın krizle boğuştuğu bir dönemde, kuruluşun kahramanlık anlatısı yeniden canlandırıldı. Bugün Söğüt'ü ziyaret eden biri, gördüğü yapıların büyük ölçüde bu dönemden kaldığını bilerek bakarsa, Ertuğrul'un iki ayrı hayatını birlikte görebilir: 13. yüzyılda yaşamış az bilinen bir uç beyi ve 19. yüzyılda yeniden doğan bir sembol. Bu iki hayatı birbirinden ayırmak, kuruluş dönemini daha iyi anlamanın ilk adımıdır.

Yanıt yazmak için giriş yapın.

Giriş yap