Utu ve meclis: Yeminlerin tanığı, akrabaların sığınağı

Mahkemelerde tanık kürsüsü vardır. Orada duran kişi, gördüğünü anlatmaya yemin eder. Ama asıl önemli olan, yeminin kime karşı edildiğidir. Eski dünyada bu soru çok netti: Yemin, her şeyi gören bir göze karşı edilirdi. Mezopotamya'da bu göz güneşti.

Utu'yu, Akkadça adıyla Şamaş'ı, bu seride iki kez anlattım: testere dişli güneş olarak ve koyun karaciğerinden fal okuyan yargıç olarak. Bu kez onu tanrılar meclisinin içinde, ama özellikle bir rolüyle ele almak istiyorum. Utu, meclisin yargıcı olduğu kadar, yakınlarının da sığınağıydı. Bu iki rol nasıl bir araya geliyordu?

Kartal ile yılanın yemini

Etana Destanı'nın en bilinen bölümlerinden biri, kartal ile yılanın hikayesi. Bir ağacın tepesinde bir kartal, dibinde bir yılan yaşıyor. İkisi dost olmaya karar veriyor ve Şamaş'ın önünde yemin ediyorlar: Birbirlerine kötülük etmeyecekler, avlarını paylaşacaklar.

Bir süre her şey yolunda gidiyor. Sonra kartal, yılanın yavrularını yemeye karar veriyor. Kartalın yavrularından biri onu uyarıyor: Yapma baba, Şamaş'ın ağı seni yakalar. Kartal dinlemiyor ve yılanın yavrularını yiyor.

Yılan, Şamaş'a gidiyor ve ağlıyor. Senin önünde yemin ettik, diyor, ve o yeminini bozdu. Şamaş, yılana bir yol gösteriyor: Dağdaki bir yaban öküzünün karnına gizlen, kartal leşi yemeye gelince onu yakala. Yılan bunu yapıyor. Kartalı yakalıyor, kanatlarını yoluyor ve onu bir çukura atıyor.

Bu hikayede Şamaş'ın rolü çok açık: O, yeminlerin bekçisi. Ama doğrudan cezalandırmıyor. Mağdura bir yol gösteriyor ve cezayı mağdurun eline bırakıyor. Bu, bir yargıçtan çok bir danışman ya da avukat gibi bir davranış. Siz bu adalet biçimini nasıl buluyorsunuz? Bir yargıcın cezayı kendisi vermek yerine mağdura yol göstermesi, adil mi?

Çukurdaki kartal ve Etana

Hikayenin devamı da Şamaş'la bağlantılı. Kartal çukurda Şamaş'a yalvarıyor. Şamaş onu affetmiyor, ama bir kapı da kapatmıyor. Bu arada Kiş kralı Etana, Şamaş'a başka bir dilekle gidiyor: Çocuğu olmuyor ve doğum bitkisini arıyor. Şamaş ona çukurdaki kartalı gösteriyor.

Etana, kartalı kurtarıyor ve iyileştiriyor. Kartal da onu sırtına alıp göğe uçuruyor. Destanın bu bölümü, ilerde ayrı bir yazının konusu olacak. Ama meclis açısından ilginç olan şu: Şamaş, iki farklı davayı birbirine bağlıyor. Bir suçlunun cezasını ve bir dilekçinin isteğini aynı çözümde birleştiriyor.

Bu bana Mezopotamya hukukunun bir yanını hatırlatıyor. Cezalar, sadece intikam değil, bir düzeni yeniden kurmanın da yolu. Kartal cezasını çekiyor, ama sonra yeni bir işe yarıyor. Bir tür ıslah.

Dumuzi'nin kaçışı

Utu'nun akrabalarına yardım ettiği en dramatik hikaye, Dumuzi'nin kaçışı. İnanna'nın yeraltından dönüşünden sonra, galla adı verilen yeraltı cinleri Dumuzi'yi yakalamaya geliyor. Dumuzi kaçıyor ve Utu'ya yakarıyor.

Sümer metinlerinde Dumuzi, Utu'ya şöyle sesleniyor: Utu, sen benim kayınbiraderimsin, ben de senin kız kardeşinin kocasıyım. Ben senin evine yemek getirdim, Eanna'ya düğün hediyeleri götürdüm. Ellerimi yılan ellerine, ayaklarımı yılan ayaklarına çevir de cinlerden kaçayım.

Utu, gözyaşlarını hediye olarak kabul ediyor ve Dumuzi'nin ellerini ve ayaklarını değiştiriyor. Dumuzi kaçıyor. Bazı versiyonlarda onu bir ceylana çeviriyor. Ama cinler her seferinde onu buluyor ve sonunda yakalıyorlar.

Bu sahne çok dokunaklı. Utu, meclisin, hatta yeraltı meclisinin kararına doğrudan karşı çıkmıyor. Ama akrabasına kaçmak için bir şans veriyor. Bir yargıcın, kendi ailesinden biri için yapabileceği en fazla şey bu: Kararı değiştiremez, ama infazı geciktirebilir.

Dumuzi yazısında bu kaçışı Dumuzi'nin gözünden anlatmıştım. Utu'nun gözünden bakınca başka bir şey görüyorum: Adaletin tanrısı, kendi kız kardeşinin verdiği bir kararın kurbanına yardım ediyor. Utu ile İnanna arasında, burada sessiz bir çatışma var.

Gılgamış'a yedi savaşçı

Gılgamış ve Huvava adlı Sümer metninde Gılgamış, Sedir Ormanı'na gitmek istediğinde önce Utu'ya başvuruyor. Çünkü dağlar ve ormanlar, Utu'nun yetki alanında. Gılgamış ona kurbanlar sunuyor ve adını ölümsüz kılmak istediğini söylüyor.

Utu önce tereddüt ediyor, ama sonunda kabul ediyor ve Gılgamış'a yedi savaşçı veriyor. Bunlar, kozmik varlıklar olarak tanımlanıyor; her biri bir doğa gücünü temsil ediyor. Gılgamış bu yardımla dağları aşıyor.

Bu sahnede Utu, meclisin bir üyesi olarak bir insana özel bir izin veriyor. Başka bir tanrının, yani ormanın bekçisi Huvava'yı oraya yerleştiren Enlil'in, düzenine karşı bir sefere destek oluyor. Utu yine meclisin içinde bir dengeleyici gibi davranıyor. Akkadca destanda ise Huvava öldürüldükten sonra Enlil öfkeleniyor ve Şamaş, Enkidu'nun ölüm cezasına karşı çıkan tanrı oluyor.

Enkidu davasında savunma

Gılgamış Destanı'nın 7. tabletinde Enkidu bir rüya görüyor. Rüyasında tanrılar meclisi toplanmış. Anu, Enlil, Ea ve Şamaş bir arada. Anu, Gök Boğası'nı ve Huvava'yı öldürdükleri için ikisinden birinin ölmesi gerektiğini söylüyor. Enlil, Enkidu'nun ölmesine karar veriyor.

Şamaş ise itiraz ediyor. Onlar benim emrimle Huvava'yı öldürdü, diyor, şimdi masum Enkidu mu ölecek? Enlil öfkeleniyor ve Şamaş'a şöyle karşılık veriyor: Sen onlarla her gün bir arkadaş gibi gezdin.

Bu sahne, meclisin nasıl tartıştığını gösteren en güzel örneklerden biri. Bir tanrı, bir insanı savunuyor. Bir başkası, savunanın tarafgir olduğunu söylüyor. Ve sonunda karar değişmiyor; Enkidu ölüyor. Ama Şamaş'ın itirazı kayda geçmiş.

Hemen ardından bir başka güzel sahne var. Enkidu, ölüm döşeğinde, onu uygarlığa getiren tapınak kadını Şamhat'ı lanetliyor. Şamaş ise gökten ona sesleniyor: Neden Şamhat'ı lanetliyorsun? O sana tanrılara layık ekmek yedirdi, krallara layık bira içirdi, sana güzel giysiler giydirdi ve sana Gılgamış'ı arkadaş olarak verdi. Enkidu yumuşuyor ve lanetini bir kutsamaya çeviriyor.

Bu sahne Şamaş'ı bambaşka biri olarak gösteriyor. Adaletin tanrısı, ölüm döşeğindeki bir adama, nankörlük etmemesini hatırlatıyor. Yargıç burada bir dost gibi konuşuyor. Ben destanın bu satırlarını her okuduğumda duygulanıyorum.

Kız kardeşine damat seçen

Utu'nun aile içindeki bir başka rolü, İnanna'nın evliliğinde görünüyor. Sümer aşk şiirlerinden birinde, İnanna ile Dumuzi'nin kur yapma sürecinde Utu, kız kardeşine çoban Dumuzi'yi öneren abi olarak karşımıza çıkıyor. İnanna önce itiraz ediyor; çiftçi Enkimdu'yu tercih ettiğini söylüyor. Utu ise çobanın sütünün ve yağının değerini anlatıyor. Enkimdu yazısında bu tartışmanın çiftçi tarafını anmıştım.

Bu sahne, Dumuzi'nin kaçış sahnesiyle birlikte okununca daha da anlam kazanıyor. Dumuzi'yi İnanna'ya öneren Utu, sonradan onun kaçmasına da yardım ediyor. Belki de bu yardımın içinde, bir zamanlar kurduğu evliliğin sorumluluğu da vardı. Dumuzi, ona yakarırken tam olarak bu bağı hatırlatıyor: Senin evine yemek getirdim, kız kardeşinin kocasıyım.

Sitchin'in Utu'su

Sitchin'in anlatısında Utu, Nanna'nın oğlu ve Sina Yarımadası'ndaki uzay limanının komutanı. Sitchin, Utu'nun adının "parlayan" anlamına geldiğini ve bunun uzay araçlarının ateşli kalkışlarına gönderme yaptığını öne sürüyor. Gılgamış'ın Utu'ya başvurmasını da, ölümsüzlük için uzay limanına gitmek istemesi olarak okuyor.

Bu okuma, Gılgamış ve Huvava metnindeki "adını ölümsüz kılmak" ifadesini, kelimenin tam anlamıyla ölümsüzlük arayışı gibi yorumluyor. Ama Sümerce metinde Gılgamış'ın derdi açık: Herkes ölüyor, ben de öleceğim; o halde dağa gidip bir ad bırakayım. Burada ölümsüzlük, fiziksel değil, şöhret yoluyla. Sitchin'in "ad" kelimesini bir "uzay aracı" anlamında okuması ise Sümerce mu kelimesinin bir yorumuna dayanıyor ve dilbilimciler tarafından kabul görmüyor.

Akademik yorum Utu'yu Mezopotamya'nın adalet anlayışının merkezine yerleştiriyor. Güneş her şeyi görüyor; bu yüzden yalan söyleyen, yemin bozan, hile yapan herkes onun gözünden kaçamıyor. Hammurabi Yasaları'nın üstündeki kabartmada kralın karşısında oturan tanrının Şamaş olarak yorumlanması da bu anlayışla uyumlu.

Forumlarda adalet tanrısı

Türkçe forumlarda Utu ya da Şamaş, genellikle "Hammurabi'nin tanrısı" olarak anılıyor. Bir tarih forumunda biri, Şamaş'ın Hammurabi'ye yasaları verdiğini, yani yasaların ilahi kökenli olduğunu yazmıştı. Bir başka katılımcı, yasaların önsözünde ve sonsözünde Hammurabi'nin yasaları kendisinin koyduğunu, Şamaş'ın ise ona adaleti görme gücü verdiğini söylediğini hatırlatmıştı. Bu ayrım bence önemli: Tanrı yasayı yazmıyor, kralı adil olmaya yetkilendiriyor.

İngilizce bir Reddit başlığında ise Enkidu'nun ölüm sahnesi tartışılıyordu. Bir kullanıcı, Şamaş'ın itirazının reddedilmesinin, Mezopotamya'da adaletin bile güce boyun eğdiğini gösterdiğini yazmıştı. Bir başkası buna, itirazın kayda geçmesinin bile önemli olduğunu, çünkü gelecek nesillerin bu itirazı okuyabildiğini eklemişti.

SohbeX teorisi: Görmek ile yapmak arasındaki mesafe

Bu kısım spekülasyon. Belki Utu'nun meclisteki yeri, "gören ama karar vermeyen" bir tanrının yeriydi. Her şeyi görüyor, her şeyi biliyor, ama son kararı genellikle başkaları veriyor. Bu yüzden onun gücü, doğrudan bir güç değil, tanıklık ve tavsiye gücü. Dumuzi'ye kaçış yolu, yılana tuzak fikri, Enkidu'ya bir hatırlatma. Bu, metinlerden çıkardığım bir örüntü; kesin bir kanıtı yok.

Kapanırken

Utu'yu düşündüğümde, mahkemedeki tanık kürsüsünü değil, güneşin kendisini görüyorum. Herkesi gören, ama kimseye doğrudan dokunmayan bir ışık.

Siz bir yargıcın kendi akrabasına yardım etmesini nasıl karşılıyorsunuz? Utu, Dumuzi'ye yardım ettiğinde adaletin tanrısı olarak mı davrandı, yoksa sadece bir kayınbirader olarak mı?