Ninurta ve meclis: Kararları uygulayan kol

Her yönetimde karar verenler ile kararı uygulayanlar ayrıdır. Toplantı odasında kalem oynatılır, ama sahada biri bu kararı fiilen yerine getirmek zorundadır. Bazen bu kişi kararı onaylamaz, ama yine de uygular. Bazen de kararı en çok sahiplenen o olur.

Mezopotamya'nın tanrılar meclisinde bu kişi çoğu zaman Ninurta'ydı. Enlil'in savaşçı oğlu. Lugal-e'deki taşlar savaşını ve Anzu ile mücadelesini bu seride anlatmıştım. Bu kez başka sahnelere bakmak istiyorum: Ninurta'nın meclisin kararlarını uyguladığı, onları sahiplendiği ve bazen de meclisin içinde savcılık yaptığı anlar.

Tufanda setleri açan

Gılgamış Destanı'nın 11. tabletinde tufanın başlangıcı çok kısa ama çok etkileyici satırlarla anlatılıyor. Şafak sökerken ufukta kara bir bulut yükseliyor. İçinde Adad gürlüyor. Şullat ve Haniş, habercileri olarak dağları ve ovaları aşıyor. Errakal, yani Nergal'in bir başka adı, bentlerin direklerini söküyor. Ninurta ise gelip setleri taşırıyor.

Bu satırlarda her tanrının bir görevi var. Tufan, tek bir tanrının işi değil; meclisin kararını farklı tanrılar farklı yönlerden uyguluyor. Ninurta'nın görevi, suyu tutan setleri yıkmak. Tarım tanrısı olarak sulamanın, kanalların ve setlerin efendisi olan Ninurta, burada bildiği her şeyi tersine çeviriyor. Suyu tutan değil, salan oluyor.

Bu ayrıntı bana çok dokunaklı geliyor. Ninurta, Sümer'in tarım ve sulama tanrısı olarak da biliniyor. Ninurta'nın Georgikleri, yani Çiftçinin Öğütleri adıyla bilinen Sümer metninde, tarlanın nasıl sürüleceği, nasıl sulanacağı anlatılıyor ve metin Ninurta'nın adıyla bitiyor. Bu tanrının tufanı başlatan ellerden biri olması, meclisin kararının ağırlığını gösteriyor. Siz kendi yaptığınız bir şeyi yıkmak zorunda kaldınız mı hiç?

Ea'yı ilk işaret eden

Tufan bittikten sonra Enlil, kurtulmuş insanları görüyor ve öfkeleniyor. Bir canlı kurtulmuş, diyor, hiçbir insan bu yıkımdan sağ çıkmamalıydı. İşte o anda Ninurta konuşuyor: Ea'dan başka kim bunu yapabilir? Ea, her şeyi bilir.

Bu kısa cümle, Ninurta'nın meclisteki rolünü çok açık gösteriyor. O, bir tür savcı. Kararın çiğnendiğini fark eden ve suçluyu işaret eden. Ninurta, babası Enlil'in yanında duruyor ve meclisin kuralını savunuyor.

Ama sonraki sahne Ninurta'yı zor durumda bırakıyor. Ea, kendini savunurken suçu doğrudan kabul etmiyor. Ben sırrı açıklamadım, diyor, Atrahasis'e bir rüya gösterdim, o da sırrı kendi anladı. Sonra Enlil'i eleştirmeye geçiyor. Ve meclis, Ea'nın bu savunmasıyla yumuşuyor. Ninurta'nın suçlaması, bir sonuç doğurmuyor.

Bu sahne, bir savcının hukuki bir boşluk karşısında çaresiz kalmasını hatırlatıyor bana. Suçlu belli, ama yasanın harfi suçluyu koruyor. Siz Ea'nın savunmasını ikna edici buluyor musunuz, yoksa bir hile olarak mı görüyorsunuz?

Ningirsu: Lagaş'ın ağı

Ninurta, Lagaş kentinde Ningirsu adıyla tapınılıyordu. İki tanrının tam olarak aynı tanrı mı, yoksa iki ayrı ama birbirine çok yakın tanrı mı olduğu tartışmalı. Çoğu araştırmacı Ningirsu'yu, Ninurta'nın Lagaş'taki yerel biçimi olarak görüyor.

Lagaş kralı Eannatum'un Akbabalar Steli, Ningirsu'nun meclisteki rolünü çok canlı gösteriyor. Stelin bir yüzünde, Ningirsu bir savaş ağı tutuyor. Ağın içinde, komşu kent Umma'nın askerleri sıkışmış. Ningirsu, bir topuzla onlara vuruyor.

Bu ağ, meclisin bir sembolü olarak okunabilir. Stel yazıtında Eannatum, Umma kralına birçok tanrının adına yemin ettiriyor. Enlil'in, Ninhursağ'ın, Enki'nin, Suen'in, Utu'nun ve Ninki'nin adına. Ve her yemin için, o tanrının ağının Umma'yı yakalayacağı söyleniyor. Yani yemin bozulursa, tanrıların ağı inecek. Ningirsu, bu ağın uygulayıcısı.

Bu çok güçlü bir imge. Meclis, sadece kararlar almıyor, kararların ihlali için bir ağ da hazırlıyor. Ve Ningirsu, bu ağı tutan el. Akbabalar Steli bugün Louvre Müzesi'nde. Stelin adı, ölülerin cesetlerini yiyen akbabaların tasvirinden geliyor.

Gudea'nın rüyası

Ningirsu'nun meclisle ilişkisini gösteren başka bir metin, Gudea Silindirleri. Gudea, Lagaş'ın valisi, bir rüya görüyor. Rüyasında devasa bir adam beliriyor; başında tanrı tacı, kanatları kuş kanatları, ayakları sel gibi. Gudea, rüyanın anlamını öğrenmek için Nanşe'ye gidiyor. Nanşe yazısında bu tanrıçanın rüya yorumcu rolünü anmıştım.

Nanşe ona rüyayı açıklıyor: O dev adam, kardeşi Ningirsu. Ningirsu, tapınağı Eninnu'nun yeniden inşa edilmesini istiyor. Gudea bu emri yerine getiriyor ve silindirler, tapınağın inşasını en ince ayrıntısına kadar anlatıyor.

Bu metinde meclis açıkça görünmüyor, ama bir zincir görünüyor: Ningirsu bir emir veriyor, Nanşe onu yorumluyor, Gudea onu uyguluyor. Tanrılar arasındaki işbölümü, insan dünyasına kadar uzanıyor. Ve Ningirsu, bu zincirin başında duruyor.

Asur'un savaşçısı

Ninurta'nın meclisteki rolü, Asur İmparatorluğu döneminde büyük bir dönüşüm geçirdi. II. Aşurnasirpal, MÖ 9. yüzyılda yeni başkenti Kalhu'da, bugünkü Nimrud'da, Ninurta'ya büyük bir tapınak yaptırdı. Bu tapınağın girişinde, Ninurta'nın bir canavarı kovaladığını gösteren bir kabartma vardı. Bu kabartma bugün British Museum'da sergileniyor.

Asurlu krallar, kendilerini Ninurta'nın yeryüzündeki temsilcileri olarak görüyordu. Savaşçı tanrı, onların savaşçı ideolojisine çok uyuyordu. Bazı araştırmacılar, Asur dininde Ninurta'nın, Aşur tanrısıyla birlikte, imparatorluğun asıl ideolojik dayanağı olduğunu düşünüyor.

Bu, meclisin bir kez daha nasıl değiştiğini gösteriyor. Sümer'de babasının emirlerini uygulayan genç savaşçı, Asur'da kralların hamisi oluyor. Uygulayıcı, kendi başına bir otorite haline geliyor.

Ninurta ve Kaplumbağa

Ninurta'nın meclisteki konumunu biraz tiye alan bir Sümer metni de var: Ninurta ve Kaplumbağa. Bu parçalı metinde Ninurta, Anzu yavrusunu yendikten sonra kibre kapılıyor ve bütün dünyayı yönetebileceğini düşünmeye başlıyor. Enki, bu kibri fark ediyor ve onu ders vermek için bir kaplumbağa yaratıyor.

Kaplumbağa, Ninurta'nın ayağını ısırıyor ve onu bir çukura çekiyor. Ninurta çukurdan çıkamıyor. Enki gelip ona, büyük zaferlerine rağmen küçük bir hayvanın onu alt edebildiğini hatırlatıyor. Metnin sonu kırık, ama ana tanrıça Ninmah'ın oğlunun bu durumuna üzüldüğü anlaşılıyor.

Bu hikaye, meclisin uygulayıcısının da sınırları olduğunu gösteriyor. Kararları sahada uygulayan güçlü kol, kendini karar vericilerin yerine koymaya kalkınca, meclisin en bilge üyesi onu yerine oturtuyor. Bu metni okurken, savaşçı tanrıya bir tür sevgiyle gülen Sümerli katipleri hayal ediyorum. Belki de güçlü bir orduya sahip kentlerin, kendi generallerine dair gizli bir uyarısıydı.

Sitchin'in Ninurta'sı

Sitchin'in anlatısında Ninurta, Enlil'in varisi ve Anunnaki'nin baş askeri komutanı. Sitchin, Ninurta'nın Anzu'ya karşı savaşını ve Asag'a karşı savaşını, Anunnaki iç savaşlarının bölümleri olarak anlatıyor. Ona göre Ninurta, Enlil'in tarafını tutan, Enki'nin oğlu Marduk'a karşı savaşan bir prens.

Sitchin'in bu okuması, Ninurta'nın tufanda Ea'yı suçlamasını da bu iç savaşın bir parçası olarak görüyor: Enlil'in ailesi ile Enki'nin ailesi arasındaki ezeli çatışma. Bu, ilginç bir anlatı tutarlılığı sağlıyor. Ama metinlerde böyle iki aile arasında sürekli bir savaş anlatılmıyor. Tanrılar arasında anlaşmazlıklar var, ama bunlar her seferinde farklı nedenlerle ortaya çıkıyor ve çoğu zaman uzlaşmayla bitiyor.

Akademik yorum Ninurta'yı farklı kökenlerden gelen özelliklerin birleşmesiyle oluşmuş bir tanrı olarak görüyor. Tarım tanrısı, savaş tanrısı, şifacı, avcı. Bu özellikler zamanla tek bir figürde birleşmiş. Meclisteki uygulayıcı rolü, bu birleşimin doğal sonucu: Hem tarlayı hem savaş alanını bilen tanrı, kararları sahaya en iyi taşıyabilen tanrı.

Forumlarda savaşçı tanrı

Türkçe forumlarda Ninurta, genellikle "Anunnaki'nin generali" olarak anılıyor. Bir gizem forumunda biri, Ninurta'nın kullandığı Şarur adlı silahın, konuşan ve bilgi getiren bir silah olarak tasvir edilmesinin, bir yapay zeka ya da bir insansız hava aracı olduğunu iddia etmişti. Bir başka katılımcı, Mezopotamya'da silahlara ve kutsal nesnelere ad verilmesinin ve onlara kişilik yüklenmesinin yaygın olduğunu hatırlatmıştı. Lugal-e'de Şarur gerçekten Ninurta'ya tavsiyeler veriyor, ama bunun bir şiir geleneği olduğu da çok açık.

İngilizce bir forumda ise tufan sahnesindeki Ninurta tartışılıyordu. Bir kullanıcı, tarım tanrısının setleri yıkmasının trajik bir ironi olduğunu yazmıştı. Bir başkası, bunun ironi değil, tanrıların iki yüzlülüğünün bir yansıması olduğunu öne sürmüştü: Yaratan aynı zamanda yok edebilir. Bu iki yorum arasında ben ironi tarafındayım.

SohbeX teorisi: Uygulayıcının vicdanı

Bu kısım spekülasyon. Belki Ninurta'nın tufandan sonra Ea'yı suçlaması, kendi eylemini meşrulaştırma ihtiyacından doğuyordu. Setleri yıkan biri, kararın uygulanmasının tamamlanmasını ister; aksi halde yaptığı yıkımın anlamı kalmaz. Bir uygulayıcı, kararın delindiğini görünce en çok o öfkelenir. Bu, metinlerde açıkça söylenen bir şey değil; ama insan davranışından yola çıkarak kurduğum bir okuma.

Kapanırken

Ninurta'yı düşündüğümde, sahada çalışan bir mühendisi görüyorum. Toplantıda alınan kararları uygulayan, bazen o kararlarla kendi yaptıklarını yıkan biri.

Siz bir kararı uygulamak zorunda kalıp sonradan o kararın delindiğini görseniz ne hissederdiniz? Ninurta gibi suçluyu işaret mi ederdiniz, yoksa sessizce kenara mı çekilirdiniz?