Ninsun ve meclis: Bir annenin oğlu hakkında verilen karar

Bir tanrıçanın oğlu ölebilir mi? Bu soru bana hep tuhaf gelmiştir. Ninsun bir tanrıça, ölümsüz. Oğlu Gılgamış ise üçte ikisi tanrı, üçte biri insan. O üçte birlik pay, bütün hikayeyi belirliyor. Gılgamış ölecek. Ama bu ölümün nasıl gerçekleşeceğine, ölümden sonra ne olacağına kim karar veriyor?

Ninsun'u daha önce rüya yorumcusu ve çatıda dua eden anne olarak anlatmıştım. Şimdi başka bir metne bakmak istiyorum: Sümerce Gılgamış'ın Ölümü şiiri. Bu şiirde Ninsun'un oğlu, tanrılar meclisinin önüne çıkıyor. Ve meclis, bir annenin oğlu hakkında karar veriyor.

Az bilinen bir şiir

Gılgamış'ın Ölümü, Akkadça Gılgamış Destanı'nın parçası değil. Ayrı bir Sümerce şiir. Uzun yıllar parçalı halde biliniyordu. Sonra Nippur'dan ve özellikle Me-Turan'dan, yani bugünkü Tell Haddad'dan çıkan tabletler sayesinde metin daha iyi anlaşıldı. Me-Turan tabletleri, Irak'ın Hamrin bölgesinde yapılan kurtarma kazılarında bulunmuştu.

Şiirin başında Gılgamış yatağında yatıyor, ölmek üzere. Kalkamıyor, yiyemiyor. Ve bir rüya görüyor. Bu rüyada tanrılar meclisinin önünde.

Bu yapı bana çok çarpıcı geliyor. Gılgamış Destanı'nın Akkadça versiyonunda Gılgamış ölümsüzlüğü arıyor ve bulamıyor. Bu Sümerce şiirde ise ölümle doğrudan yüz yüze. Ve ölüm, bir mahkeme kararı olarak geliyor.

Meclisin tartışması

Rüyada büyük tanrılar, Gılgamış'ın kaderini tartışıyor. Enlil, Gılgamış'ın yaptıklarını tek tek sayıyor. Uzak yollara gitmiş, sedir ormanına ulaşmış, Huvava'yı öldürmüş, tapınaklar kurmuş, tufandan önceki düzeni öğrenmek için Ziusudra'yı bulmuş.

Bu liste, bir savunma gibi okunuyor. Gılgamış'ın başarıları, onun ölümsüzlüğü hak edip etmediği sorusunun cevabına dönüşüyor. Ama karar başka yöne gidiyor.

Enki konuşuyor. Tufandan sonra tanrıların bir yemin ettiğini hatırlatıyor: Hiçbir insan ölümsüz olmayacak. Ziusudra bir istisnaydı; o tufandan sonra tanrıların arasına alındı. Ama o kapı kapandı. Gılgamış, annesi bir tanrıça olsa bile, insan olarak ölmek zorunda.

Bu karar, Mezopotamya'nın ölüm hakkındaki düşüncesinin en net ifadelerinden biri. Ölüm bir kaza değil, bir kural. Ve bu kuralı, tanrılar meclisi bir yeminle koymuş.

Bir teselli: Yeraltının yargıcı

Ama meclis Gılgamış'ı boş eliyle göndermiyor. Ona yeraltında bir görev veriyor. Gılgamış, ölülerin arasında bir yönetici, bir yargıç olacak. Ningişzida ve Dumuzi ile birlikte, yeraltında hükümler verecek.

Bu çok ilginç bir uzlaşma. Gılgamış ölümsüz olmayacak, ama ölümden sonra sıradan bir gölge de olmayacak. Yeraltının meclisinde yer alacak. Ereşkigal yazısında anlattığım aşağıdaki meclise katılacak.

Mezopotamya'nın sonraki dönemlerinde Gılgamış, gerçekten de yeraltı tanrılarından biri olarak anılıyordu. Ölülere yapılan bazı ritüellerde Gılgamış'ın adı geçiyor. Bazı büyü metinlerinde ise Gılgamış, ölülerin yargıcı olarak çağrılıyor. Yani bu şiirdeki karar, sonraki yüzyıllarda dini pratiğe dönüşmüş.

Ben bu kararda bir annenin etkisini görmek istiyorum, ama metin Ninsun'un mecliste konuştuğunu söylemiyor. Bunu dürüstçe belirtmem gerek. Meclisin tartışmasında konuşanlar büyük tanrılar. Ninsun'un adı ise Gılgamış'ın kimliğinde geçiyor: Ninsun'un oğlu.

Fırat'ın yatağındaki mezar

Şiirin ikinci kısmı, Gılgamış'ın mezarının yapılışını anlatıyor. Ve bu kısım, Mezopotamya edebiyatının en çarpıcı sahnelerinden birini içeriyor.

Uruk halkı, Fırat'ın akışını başka yöne çeviriyor. Nehrin kuruyan yatağında bir mezar yapılıyor. Mezar taştan, duvarları sağlam. Gılgamış oraya yatırılıyor. Sonra nehir yeniden eski yatağına döndürülüyor ve mezar suyun altında kalıyor.

Bu sahnede başka bir detay da var. Gılgamış'ın yanına, sevdikleri yatırılıyor. Metin, eşini, çocuklarını, hizmetkarlarını ve müzisyenlerini sayıyor. Ve Gılgamış, yeraltı tanrılarına hediyeler sunuyor: Ereşkigal'e, Namtar'a, Dimpikug'a, Ningişzida'ya, Dumuzi'ye ve diğerlerine.

Bu sahne, Ur'un Kraliyet Mezarlığı'nda Leonard Woolley'nin bulduğu toplu gömülerle sık sık karşılaştırılıyor. Ur'da da bazı mezarlarda, ana gömünün yanında çok sayıda hizmetkar ve müzisyen bulunmuştu. İki olgu arasında doğrudan bir bağ kanıtlanmış değil, ama benzerlik dikkat çekiyor.

Annenin yokluğu

Bu şiirde beni en çok düşündüren şey, Ninsun'un sessizliği. Akkadça destanda Ninsun oğlu için çatıya çıkıp Şamaş'a yalvaran, Enkidu'yu evlat edinen, her adımda oğlunun yanında olan bir anne. Ama oğlunun ölümünde, en azından elimizdeki metinde, onun sesi yok.

Belki metnin kayıp kısımlarında Ninsun konuşuyordu. Tabletlerin bazı yerleri hâlâ eksik. Belki de şiirin yazarı, ölümün bir aile meselesi değil, bir kozmik kural olduğunu vurgulamak için anneyi sahneden çıkarmıştı. Bir tanrıça annenin bile değiştiremeyeceği bir karar.

Bu bana Yunan mitolojisindeki Thetis'i hatırlatıyor. Thetis de ölümsüz bir tanrıça, oğlu Akhilleus ise ölümlü. Thetis oğlunu korumak için çok şey yapıyor, ama sonunda onun ölümünü engelleyemiyor. İki anne, iki ölümlü oğul, iki değişmez kader. Bu benzerliğin bir aktarım mı yoksa insanlığın ortak bir korkusu mu olduğunu bilmiyorum.

Ölümün iki versiyonu

Gılgamış'ın ölümüyle ilgili iki farklı gelenek olduğunu düşünmek bence önemli. Akkadça destanın standart versiyonu, Gılgamış'ın ölümünü anlatmıyor. On birinci tablette Gılgamış Uruk'a dönüyor, surları gösteriyor ve hikaye orada bitiyor gibi. On ikinci tablet ise Sümerce Gılgamış, Enkidu ve Yeraltı şiirinin Akkadça çevirisi ve Enkidu'nun gölgesinin yeraltını anlatmasıyla kapanıyor.

Sümerce gelenek ise ölümü doğrudan sahneye koyuyor. Bir kral yatağında ölüyor, tanrılar onun hakkında karar veriyor, halk onu gömüyor. Bu iki gelenek, aynı kahramana iki farklı son yazmış. Biri açık uçlu bir bilgelikle, diğeri bir cenaze töreniyle bitiyor.

Hangisini daha çok seviyorsunuz? Ben itiraf etmeliyim ki Akkadça versiyonun açık sonu bana daha çok dokunuyor. Ama Sümerce şiirin dürüstlüğü de ayrı bir değer taşıyor. Kahramanlar da ölür ve birileri onları gömmek zorunda kalır.

Bu iki son arasındaki fark, belki de iki farklı dinleyici kitlesinin ihtiyacını yansıtıyor. Sümerce şiir, kraliyet cenazelerine ve ölü kültüne yakın bir çevrede okunmuş olabilir. Akkadça destan ise katip okullarında, bilgelik edebiyatının bir parçası olarak kopyalanıyordu.

Sitchin'in okuması

Sitchin, Gılgamış'ı Anunnaki ile insanların melezi olarak yorumluyor. Ona göre "üçte ikisi tanrı" ifadesi, Gılgamış'ın genetik yapısının çoğunun Anunnaki kökenli olduğunu gösteriyor. Gılgamış'ın ölümsüzlük arayışı da, Anunnaki'nin uzun ömrüne ulaşma çabası.

Sitchin'e göre Gılgamış, Anunnaki'nin uzay üssüne, Sedir Ormanı'ndaki iniş alanına ve Sina'daki uzay limanına gitmeye çalışıyordu. Amacı, Nibiru'ya gidip ölümsüzlüğü elde etmekti.

Gılgamış'ın Ölümü şiiri bu okuma açısından ilginç bir sorun yaratıyor. Şiirde tanrılar, Gılgamış'ın ölümsüz olamayacağına karar veriyor ve gerekçe olarak tufandan sonraki yemini gösteriyor. Bu, genetik bir sınırlamadan çok, bir hukuki karar. Bir yasa. Gılgamış'ın bedeninde neyin eksik olduğu değil, tanrıların ne üzerinde anlaştığı önemli.

Akademik yorum, bu şiiri Mezopotamya'nın ölüm teolojisinin ve kraliyet cenaze törenlerinin bir yansıması olarak okuyor. Krallar ölüyor, ama yeraltında bir statü kazanıyor. Bu statüyü belirleyen, tanrılar meclisinin kararı.

Bir noktayı daha eklemek istiyorum. Sitchin'in anlatısında tanrıların kararları hep çıkar hesaplarına dayanıyor; kim hangi bölgeyi yönetecek, kim hangi kaynağa sahip olacak. Gılgamış'ın Ölümü şiirindeki karar ise bir yemine sadakatle açıklanıyor. Tanrılar, kendi verdikleri sözden dönmüyor. Bu, meclisin bir güç merkezi olmanın ötesinde, bağlayıcı sözlerin korunduğu bir yer olarak düşünüldüğünü gösteriyor.

Forumlarda Gılgamış'ın ölümü

Türkçe forumlarda bu şiir pek bilinmiyor. Gılgamış denince akla Akkadça destan ve tufan geliyor. Bir mitoloji grubunda biri, Gılgamış'ın sonunda ölüp ölmediğini sormuştu. Cevapların çoğu, destanın Gılgamış'ın Uruk surlarına bakmasıyla bittiğini hatırlatıyordu. Sümerce şiirden bahseden tek bir kişi vardı.

İngilizce forumlarda ise Fırat'ın yatağındaki mezar sık sık tartışılıyor. Bir kullanıcı, bu sahnenin Gotların kralı Alarik'in Busento nehrinin yatağına gömülmesi hikayesine çok benzediğini yazmıştı. Bir başkası, bu tür nehir yatağı gömülerinin farklı kültürlerde ortaya çıkan bir motif olduğunu, mezar soygunculuğundan korunmak için akıllıca bir yöntem olduğunu eklemişti.

SohbeX teorisi: Kural koyan tufan

Bu kısım spekülasyon. Gılgamış'ın Ölümü şiirinde ölümün gerekçesi olarak tufan sonrası yemin gösteriliyor. Belki de Mezopotamyalılar için tufan, sadece bir felaket değil, bir yasama anıydı. Tufandan önce kurallar farklıydı; tufandan sonra tanrılar yeni bir düzen kurdu ve bu düzenin ilk maddesi insanın ölümlülüğüydü. Atrahasis'teki Nintu'nun ölüm ve doğum sınırlamalarıyla birlikte okunursa, tufan bir anayasa değişikliğine benziyor. Bu yorum benim kurduğum bir bağlantı, metinlerin açıkça söylediği bir şey değil.

Bir sonraki adım

Ninsun'u düşündüğümde, artık sadece çatıdaki anneyi değil, oğlunun mahkemesinde sessiz kalan anneyi de görüyorum. Belki konuştu, belki susmayı seçti, belki de konuşmasının bir anlamı olmadığını biliyordu.

Size şunu sormak istiyorum: Bir tanrıça bile oğlunun ölümünü engelleyemiyorsa, bu sizin için bir teselli mi yoksa bir korku mu? Ve Gılgamış'ın yeraltında yargıç olması, sizce bir ödül mü, yoksa ölümün biraz daha süslenmiş bir hali mi?