Ninhursağ ve meclis: Sırası yavaş yavaş geriye kayan ana

Eski fotoğraflara bakarken bazen bir şey fark edersiniz. Aile toplantısının ilk fotoğraflarında büyükanne masanın tam ortasında oturuyor. Yıllar geçtikçe kenara doğru kayıyor. Bir gün bakıyorsunuz, artık köşede, neredeyse kadrajın dışında. Kimse onu oradan bilerek itmedi; ama sıra değişti.

Ninhursağ'ın tanrılar meclisindeki hikayesi, bana bu fotoğrafları hatırlatıyor. Dilmun'daki sekiz bitki hikayesini daha önce anlatmıştım. Şimdi başka bir şeye bakmak istiyorum: Ninhursağ'ın meclisteki yeri, tanrı listelerinde nasıl değişti ve bu değişim neden oldu?

Listelerde dördüncü sıra

Sümer yazıtlarında büyük tanrılar sık sık belirli bir sırayla sayılıyor. Erken hanedanlar döneminin bazı kraliyet yazıtlarında bu sıra An, Enlil, Ninhursağ ve Enki şeklinde. Yani ana tanrıça, Enki'den önce geliyor. Lagaş krallarının yazıtlarında Ninhursağ'ın adı bu güçlü konumda geçiyor.

Ama daha sonraki dönemlerde sıra değişiyor. Enki, Ninhursağ'ın önüne geçiyor. Bazı listelerde ana tanrıça büyük üçlünün dışında, daha alt sıralarda anılıyor. Babil döneminde ise Marduk'un yükselişiyle birlikte, eski ana tanrıça figürü birçok başka tanrıçayla birleşiyor ve ayrı kimliğini büyük ölçüde kaybediyor.

Bu kaymanın nedenleri tartışılıyor. Bir görüş, Mezopotamya'da zamanla erkek tanrıların ağırlığının arttığını ve ana tanrıçaların ikinci plana itildiğini savunuyor. Bir başka görüş ise daha temkinli: Sıralar her zaman yerel ve dönemsel çıkarlara göre değişiyordu, tek bir büyük eğilim aramak yanıltıcı olabilir. Ben ikisinin de bir parça haklı olduğunu düşünüyorum. Siz bir tanrının sırasının düşmesini, onu kutsayan insanların değişen dünyasının bir yansıması olarak mı görüyorsunuz?

Krallara süt veren

Lagaş kralları kendilerini Ninhursağ'ın sütüyle beslenmiş olarak tanımlıyordu. Eannatum'un yazıtlarında ve Akbabalar Steli'nde bu ifade geçiyor: Ninhursağ'ın kutsal sütüyle beslenen kral. Yani kralın meşruiyeti, tanrıların meclisinde ana tanrıçanın onu emzirmesine dayanıyordu.

Bu, meclis düzeni açısından çok ilginç. Kral, Enlil tarafından seçiliyor, Ningirsu tarafından savaşta destekleniyor, ama Ninhursağ tarafından besleniyor. Her tanrı kralın varlığının bir yanını üstleniyor. Ninhursağ'ın payı, en eski ve en bedensel olanı: hayatın kendisi.

Sonraki dönemlerde bu ifade azalıyor. Kralların meşruiyeti daha çok Enlil'in seçimine, Marduk'un çağrısına, Aşur'un buyruğuna dayanıyor. Ana tanrıçanın sütü, kraliyet ideolojisinin merkezinden çekiliyor.

Bir annenin adı nasıl değişti?

Ninhursağ'ın en dikkat çeken yanlarından biri, isimlerinin çokluğu. Ninmah, yani "yüce hanım". Nintur, yani "doğum kulübesinin hanımı". Aruru. Akkadça metinlerde Belet-ili, "tanrıların hanımı", ve Mami. Mami yazısında Atrahasis'teki rolünü anlatmıştım.

Ninhursağ adının kökeni ise çok ilginç bir mitte açıklanıyor. Lugal-e adlı Sümer metninde Ninurta, dağlardaki Asag adlı canavarı yeniyor. Sonra dağların taşlarını toplayıp bir yığın yapıyor ve bu yığına hursağ, yani "dağ eteği" adını veriyor. Annesi Ninmah'ı oraya çağırıyor ve ona yeni bir ad veriyor: Ninhursağ, "dağ eteğinin hanımı". Ninurta yazısında Lugal-e'nin taşlar bölümünü anlatmıştım.

Yani tanrıçanın en bilinen adı, oğlu tarafından verilmiş. Bu ayrıntı, sırasının değişimiyle birlikte düşünülünce farklı bir anlam kazanıyor. Anne, kimliğini oğlunun zaferinden alıyor. Bir feminist okuma bunu ana tanrıçanın bağımsız kimliğinin kaybı olarak görebilir. Bir başka okuma ise bunu bir onurlandırma olarak görüyor: Oğul, zaferini annesine adıyor ve ona bir dağ armağan ediyor. Siz hangi okumaya daha yakınsınız?

Tufandan sonra ağlayan tanrıça

Ana tanrıçanın meclisteki en güçlü anı, tufandan sonra geliyor. Gılgamış Destanı'nın 11. tabletinde, tufan başladığında Belet-ili bir doğum yapan kadın gibi çığlık atıyor. Kendi çocukları olan insanların denizde balık yavrusu gibi yüzdüğünü görüp yas tutuyor. Meclisteki kararı onayladığı için kendini suçluyor.

Tufan bittikten sonra Utnapiştim kurban sunuyor ve tanrılar sinekler gibi kurbanın etrafına toplanıyor. Belet-ili ise Anu'nun kendisi için yaptığı lacivert taştan sinek kolyeyi kaldırıyor ve yemin ediyor: Bu günleri asla unutmayacak. Sonra Enlil'in bu sunuya gelmemesini istiyor, çünkü tufanı düşünmeden o getirdi.

Bu, ana tanrıçanın meclise karşı yaptığı en açık itiraz. Ve bunu bir mücevherle, bir hatırlatma nesnesiyle yapıyor. Sinek kolyesi, araştırmacıları uzun süre meşgul etti. Bazıları bunun gerçek bir takı türüne, sinek biçimli boncuklara gönderme yaptığını düşünüyor; Mezopotamya'da bu türden boncuklar bulunmuştur.

Kil, kan ve tükürük

Ninhursağ'ın meclisteki rolünün özü, yaratma yeteneği. Atrahasis'te meclis insanı yaratmaya karar verdiğinde, iş ana tanrıçaya veriliyor. Tanrılar ona diyor ki: Sen doğuran rahimsin, insanı sen yarat. Ve tanrıça bir şart koyuyor: Bu işi tek başıma yapamam, Enki ile birlikte yapmalıyım.

Yani meclis karar veriyor, ama işin uzmanlığı ana tanrıçada. Enki kili hazırlıyor, bir tanrının kanı ve eti kille karıştırılıyor, tanrılar kile tükürüyor ve ana tanrıça bu karışımdan on dört parça koparıyor. Yedi sağda, yedi solda; aralarında bir tuğla. Doğum tanrıçaları, on ay sonra bu kalıplardan insanı doğuruyor.

Bu sahnede meclisin işleyişini çok net görüyorum. Karar ortak, uygulama uzmanlara bırakılmış. Ninhursağ, meclisin ebesi. Kararın bedensel karşılığını o üretiyor. Ve belki de bu yüzden tufan kararına en çok o üzülüyor; kendi elleriyle yaptığı şeyin yok edilmesine oy vermiş.

Keş kenti ve Adab

Ninhursağ'ın kült merkezleri Keş ve Adab'dı. Keş'in yeri bugün hala kesin olarak bilinmiyor. Ama Keş Tapınağı İlahisi adlı Sümer metni, Mezopotamya'nın en eski edebi metinlerinden biri olarak biliniyor. Bu ilahi, Fara ve Ebu Salabih'te bulunan erken tabletlerde de geçiyor. Yani ana tanrıçanın tapınağı için yazılmış bir ilahi, yazılı edebiyatın ilk örnekleri arasında.

Bu, meclisteki sıra kaymasına rağmen Ninhursağ'ın ne kadar eski ve köklü bir figür olduğunu gösteriyor. Edebiyat tarihinin ilk sayfalarında onun evine yazılmış bir şarkı var. Adab'da ise Ninhursağ'ın tapınağı Emah, yani "yüce ev", kentin merkezindeydi.

Enki'yi lanetleyen ve iyileştiren

Ninhursağ'ın meclisteki ağırlığını gösteren bir başka sahne, Dilmun mitinin sonunda. Enki sekiz bitkiyi yediğinde Ninhursağ onu lanetliyor ve ortadan kayboluyor. Enki hastalanıyor, bedeninin sekiz yeri ağrıyor ve hiçbir tanrı ona yardım edemiyor. Anunnaki toz içinde oturup yas tutuyor. Enlil bile çaresiz.

Sonunda bir tilki, Ninhursağ'ı geri getiriyor. Tanrıça Enki'yi kendi bedenine yakın oturtuyor ve ağrıyan her organ için bir şifa tanrısı doğuruyor. Burada meclisin bütün gücü, tek bir tanrıçanın iradesine bağlı kalıyor. Sırası listelerde ne olursa olsun, o sahnede masanın gerçek sahibi Ninhursağ.

Sitchin'in Ninhursağ'ı

Sitchin'in anlatısında Ninhursağ, Anunnaki'nin baş tıbbi görevlisi. Enki ile birlikte insanı genetik olarak tasarlayan bilim insanı. Ayrıca Sitchin onu Enki ve Enlil'in üvey kız kardeşi olarak tanımlıyor ve bir soy meselesi kuruyor: Anunnaki kurallarına göre kral, üvey kız kardeşinden bir oğul sahibi olursa, o oğul meşru varis oluyordu. Bu yüzden hem Enki hem Enlil, Ninhursağ'dan oğul istemiş.

Bu soy kuralı, Mezopotamya metinlerinde geçmiyor. Sitchin bunu, Mısır'daki firavun evliliklerinden ve bazı modern antropolojik tartışmalardan esinlenerek kurmuş gibi görünüyor. Metinlerde Ninurta'nın annesi olarak Ninhursağ geçiyor ve Ninurta'nın babası olarak da Enlil; ama bunun bir veraset kuralına bağlandığı bir metin yok.

Akademik okuma ise Ninhursağ'ın yaratma rolünü, Mezopotamya'nın doğum ve ebelik deneyimlerinin tanrılar dünyasına yansıması olarak görüyor. Kil, tuğla, kalıp ve doğum tuğlası, gündelik hayatın gerçek nesneleri. Atrahasis'teki yaratma sahnesi, bir laboratuvar değil, bir doğum odasının dilini kullanıyor.

Forumlarda ana tanrıça

Türkçe forumlarda Ninhursağ genellikle Enki'nin eşi ya da sevgilisi olarak anılıyor ve kendi kimliği arka planda kalıyor. Bir mitoloji forumunda biri, Ninhursağ'ın aslında Kybele ve Anadolu'nun ana tanrıçalarıyla aynı kökten geldiğini iddia etmişti. Bir başkası, bu bağlantının çekici ama kanıtlanmamış olduğunu, Mezopotamya ile Anadolu ana tanrıçaları arasındaki benzerliklerin ortak bir köke değil, benzer tarım toplumlarının benzer ihtiyaçlarına işaret edebileceğini yazmıştı.

İngilizce bir forumda ise sinek kolyesi tartışılıyordu. Bir kullanıcı, Belet-ili'nin sineklerinin tufanda ölen insanların cesetlerine konan sinekleri temsil ettiğini, kolyenin bir yas takısı olduğunu öne sürmüştü. Bu yorum bana çok etkileyici geldi, ama metnin bunu doğrudan söylemediğini de eklemeliyim.

SohbeX teorisi: Sıra kaymasının bedeli

Bu kısım spekülasyon. Belki ana tanrıçanın meclisteki sırasının düşmesi, tufan kararını onaylamasının bir tür mitolojik bedeliydi. Gılgamış Destanı'nda kendini suçlayan, Enlil'e itiraz eden tanrıça, artık meclisin en ön sırasında oturmuyor. Bu, metinler arasında kurulmuş bilinçli bir ilişki değil; farklı dönemlerin metinlerini yan yana okuyunca ortaya çıkan bir örüntü. Kanıt yok, sadece bir his.

Kapanırken

Ninhursağ'ın hikayesini okurken, o aile fotoğraflarına dönüyorum. Kadrajın kenarına kaymış büyükanne. Ama o fotoğraflarda bir şey hiç değişmiyor: Herkes onun yaptığı yemekleri yiyor, onun ördüğü kazakları giyiyor.

Siz ana tanrıçanın sırasının düşmesini bir kayıp olarak mı okuyorsunuz, yoksa her şeyin içine sinmiş bir varlığın artık ayrıca sayılmasına gerek kalmaması olarak mı?