Enki: Suların efendisi, insanların gizli dostu

Mezopotamya tanrıları arasında en sevdiğim kim diye sorsanız, düşünmeden Enki derim. Neden mi? Çünkü Enki, tanrılar meclisinde hep biraz kural dışı davranan, kurnaz, işini bilen ve nedense insanlara karşı zaafı olan biri. Mitlerde onu okurken bazen bir tanrıdan çok, mahallenin her işe aklı eren amcasını okuyormuş gibi hissediyorum.

Eridu ve tatlı sular

Enki'nin evi Eridu. Sümer Kral Listesi'nin "krallığın ilk indiği yer" dediği kent. Bugün güney Irak'ta, bataklıkların yakınında bir höyük. Arkeologlar burada üst üste inşa edilmiş çok sayıda tapınak katmanı bulmuş; bölgenin en eski kutsal yerlerinden biri olarak görülüyor.

Enki'nin alanı Apsu. Yerin altındaki tatlı su okyanusu gibi düşünülen bir yer. Mezopotamya için tatlı su her şey demekti. Tarlalar, kanallar, içme suyu... Yani Enki sadece "su tanrısı" değil, hayatın kaynağının bekçisi gibi. Akadca metinlerde adı Ea olarak geçiyor ve bilgelik, büyü, zanaat onunla bağlantılı.

Mühürlerde onu tanımak kolay: Omuzlarından akan iki su akıntısı, içlerinde balıklar. Kapak görselindeki gibi tasvirlerde bu akıntılar çok belirgin. İlk gördüğümde "bu adam bir çeşme" demiştim; sonra öğrendim ki sanatçılar tam olarak bunu anlatmak istiyormuş.

Hileci ama iyi niyetli

Enki'yi diğer tanrılardan ayıran şey zekâsı. Atrahasis'te insanı yaratma fikrini o getiriyor. Tufan kararından sonra yeminini bozmadan Atrahasis'i uyarmanın yolunu buluyor; bir duvara konuşur gibi yaparak. Bu sahne bence Mezopotamya edebiyatının en zekice anlarından biri. Kuralı çiğnemiyor, kuralın etrafından dolaşıyor.

"Enki ve Dünya Düzeni" adlı Sümerce metinde Enki dünyayı dolaşıp her şeye görevini veriyor; nehirlere, tarlalara, zanaatlara. Bir başka hikâyede, "İnanna ve Enki" diye bilinen metinde, İnanna Enki'yi ziyaret ediyor, birlikte içiyorlar ve Enki sarhoşken uygarlığın kurallarını, "me" denilen ilahi düzenleri İnanna'ya hediye ediyor. Ertesi sabah ayılınca geri almaya çalışıyor ama İnanna çoktan kayığıyla Uruk'a yola çıkmış. Bu hikâyeyi bir arkadaşıma anlattığımda "yani uygarlık bir içki masasında el değiştirdi" dedi. Aşağı yukarı öyle.

İnternetteki Enki

Şimdi işler değişiyor. Sitchin'in kitaplarından beri Enki, popüler anlatılarda "insanı genetik olarak tasarlayan baş bilim insanı" olarak anılıyor. Kardeşi Enlil ise sert, insan düşmanı yönetici. X'te geçen hafta "Enki fraksiyonu", "Enlil fraksiyonu" diye tarihler, rakamlar sıralayan paylaşımlar gördüm. Hatta "bütün insanlar Enki'nin soyundan" diyen gönderiler vardı.

Bunların hiçbirinin dayandığı bir tablet yok. Enki ile Enlil arasında mitlerde gerçekten bir gerilim var; biri insanı korumaya meyilli, diğeri düzeni ve sessizliği korumaya. Ama bu gerilimi bir "fraksiyon savaşı" ya da "uzaylı politikası" olarak kurmak, bütünüyle modern bir anlatı. Bir teoriye göre bu ikili, iki farklı kentin, Eridu ile Nippur'un rahip okullarının rekabetini yansıtıyor olabilir; bu da bir yorum, ama en azından tarihî bağlamı olan bir yorum.

Bir de "Enki yılandır, Aden'deki yılan odur" iddiası var. Enki'nin bilgelikle, suyla ve kimi zaman yılanımsı figürlerle ilişkilendirilmesinden yola çıkılıyor. Bu, karşılaştırmalı mitoloji açısından ilginç bir soru; ama "aynı karakter" demek için elimizde doğrudan bir bağlantı yok. Bu tür eşleşmeleri ben "acaba" kutusunda tutuyorum.

Ninhursag'la olan hikâye

Enki'nin en tuhaf hikâyelerinden biri "Enki ve Ninhursag". Dilmun denen, hastalığın ve yaşlılığın olmadığı bir ülkede geçiyor. Enki burada pek de övülecek davranışlar sergilemiyor; Ninhursag'ın yetiştirdiği bitkileri yiyor ve hastalanıyor. Ninhursag onu lanetliyor, sonra iyileştiriyor. Her ağrıyan organ için bir tanrı doğuyor.

Bu metin bana tanrıların kusursuz olmadığını hatırlatıyor. Mezopotamya tanrıları kıskanır, sarhoş olur, hata yapar, özür diler. Belki de bu yüzden onlarla ilgili hikâyeler hâlâ bu kadar canlı. Onları uzaylı yapınca bu insanilik biraz kayboluyor; geriye soğuk bir bilim kurgu kalıyor.

Enki ve Dünya Düzeni

Sümerce "Enki ve Dünya Düzeni" adlı uzun şiir, bu tanrının karakterini en iyi gösteren metinlerden biri. Şiirde Enki teknesiyle ülkeyi dolaşıyor, her bölgeye bir kader biçiyor, Dilmun'a, Meluhha'ya, Sümer'in kentlerine görevler dağıtıyor. Dicle'yi ve Fırat'ı tatlı suyla dolduruyor, kanallara, tarlalara, ağıllara birer tanrı atıyor. Okurken bir tür kozmik belediye başkanı gibi görünüyor; nereye ne lazım, kim sorumlu, hepsi onun listesinde.

Bu şiirin sonunda İnanna ortaya çıkıyor ve "bana neden görev vermedin?" diye şikâyet ediyor. Enki de ona bir dizi yetki sayıyor. Bu sahne, Mezopotamya tanrılarının birbirleriyle ilişkisini çok iyi anlatıyor: Güç paylaşılıyor, pazarlık ediliyor, kıskançlık var.

İnanna ve me'ler

Enki'nin en sevdiğim hikâyelerinden biri, İnanna'nın Eridu'ya gelip onunla birlikte içtiği ve Enki'nin sarhoşken ona "me"leri hediye ettiği anlatı. Me, Sümer düşüncesinde uygarlığın kurallarını, kurumlarını, zanaatlarını ifade eden bir kavram: krallık, rahiplik, dokumacılık, yazı, müzik, hatta yalan söylemek ve savaş. İnanna bunları bir kayığa yükleyip Uruk'a kaçırıyor. Enki ayılınca pişman oluyor, peşinden canavarlar gönderiyor ama İnanna kurtuluyor.

Akademik yorumlarda bu hikâye genelde Uruk'un dinsel öneminin Eridu'ya karşı yükselişini anlatan bir mit olarak okunuyor. Kentlerin rekabeti, tanrıların rekabeti üzerinden anlatılıyor. Popüler tarafta ise me'ler bazen "teknolojik cihazlar" ya da "bilgi diskleri" olarak yorumlanıyor. YouTube'da gördüğüm bir videoda me'lerin bir tür veri kartı olduğu iddia ediliyordu. Metindeki listeye bakınca bunun pek tutmadığını düşünüyorum, çünkü listede "ağlamak", "yürek sevinci", "aldatma" gibi kavramlar da var. Bunları bir cihaza sığdırmak zor.

Akademik Enki, popüler Enki

Akademik çalışmalarda Enki karmaşık bir figür: hem yaratıcı, hem hileci, hem bilge, hem de bazen sorumsuz. Bazı mitlerde Ninhursag'ın bitkilerini yiyip hasta oluyor, bir başkasında sarhoş olup yanlış kararlar veriyor. Mitolojideki "trickster" figürlerine benziyor. Kurnazlığıyla düzeni hem koruyan hem bozan biri.

Sitchin ve onun izinden giden yazarlarda ise Enki çok daha net bir kahraman: İnsanı yaratan bilim insanı, kardeşi Enlil'le rekabet eden, insanlığı tufandan kurtaran iyi yürekli lider. Anton Parks gibi bazı yazarlar bu anlatıyı daha da ileri taşıyıp Enki'yi yılan figürüyle, bilgi ağacıyla, hatta Aden'deki yılanla birleştiriyor. Bu bağlantılar akademide kabul görmüyor ama forumlarda epey yaygın.

Bir Reddit başlığında birisi "Enki iyi, Enlil kötü" ayrımının fazla Hollywood tadında olduğunu yazmıştı. Katılıyorum. Metinlerde Enlil de bazen adil, bazen sert; Enki de bazen yardımsever, bazen bencil. Belki de Mezopotamyalılar tanrılarını bizim kadar iyi ve kötü diye ayırmıyordu.

Benim sorduğum soru

Neden insanlara yardım eden tanrı, aynı zamanda en kurnaz olanı? Prometheus'ta da benzer bir şey var: ateşi çalan, tanrıları kandıran ve bunun bedelini ödeyen. Belki de eski insanlar, bilginin hep biraz kurallar çiğnenerek elde edildiğine inanıyordu. Bilgi bedava gelmiyor, birinin bir yerde bir kuralı esnetmesi gerekiyor. Bu düşünce bana hâlâ çok modern geliyor.

Bir de Enki ile Ninmah'ın yarışı var. Bir şölende ikisi de bira içip iddiaya giriyor: Ninmah kusurlu insanlar yapacak, Enki de her birine toplumda bir yer bulacak. Gözü görmeyen birine müzisyenlik, ayağı tutmayana kuyumculuk veriliyor. Akademisyenler bu metni, engelli bireylerin toplumdaki yeri üzerine düşünen en eski metinlerden biri olarak tartışıyor. Popüler anlatıda ise bu sahne "başarısız genetik deneyler" diye okunuyor. Ben ilk okumayı daha insani buluyorum; Enki'nin burada yaptığı şey, herkese bir yer açmak.

Enki'nin bir de vezir figürü var: iki yüzlü tanrı Isimud. Mühürlerde Enki'nin hemen önünde, iki yöne bakan yüzüyle duruyor. Bu ikili tasvir bana hep şunu düşündürmüştür: Enki'nin çevresinde bile her şey iki yönlü, iki anlamlı. Belki de onu bu kadar sevmemin bir sebebi bu.

Enki'nin kült merkezi Eridu'da yapılan kazılar da bu konuda bir şeyler söylüyor. Tapınak katmanlarında balık kemikleri bulunduğu, bunun da sunuların bir kısmının balık olduğunu düşündürdüğü yazılıyor. Suların tanrısına balık sunmak, insana çok doğal geliyor. Bu tür küçük arkeolojik ayrıntılar, büyük teorilerden daha çok şey anlatıyor bazen.

Neden hâlâ Enki?

Kendime sorduğum soru şu: Neden modern komplo anlatılarında kahraman hep Enki? Belki de cevap çok insani. Enki, otoriteye karşı insanları kayıran tanrı. Kuralı esneten, bilgiyi paylaşan, gizlice uyaran. Böyle bir figürü kim sevmez? Prometheus'u sevdiğimiz gibi seviyoruz onu.

Siz Enki'yi nasıl görüyorsunuz? Bilge bir tanrı mı, hileci bir dahi mi, yoksa sadece iyi yazılmış bir karakter mi? Bir de merak ettiğim şey: Enlil'i savunan biri var mı aranızda? Varsa yorumlarda bekliyorum, onun da bir hikâyesi olmalı.