#1Nisan 1909'da İstanbul'da Meşrutiyet'e karşı çıkan 31 Mart Ayaklanması, Selanik'ten gelen bir orduyla bastırıldı ve II. Abdülhamit'in tahttan indirilmesiyle sonuçlandı. Bu orduya "Hareket Ordusu" adını veren, henüz kolağası rütbesindeki Mustafa Kemal'di. Bu konuda Mustafa Kemal'in bu olaylardaki rolünü, kaynaklardaki tarih ve görev farklarıyla birlikte ele alıyoruz.
Ayaklanma
İngilizce Vikipedi'ye göre ayaklanma Rumi takvimle 30-31 Mart 1325 gecesi, yani miladi 12-13 Nisan 1909 gecesi başladı; adını bu Rumi tarihten alır. Türkçe Vikipedi'nin Atatürk maddesi, ayaklanmanın İstanbul'daki Taşkışla'da konuşlanmış 3. Ordu'ya bağlı 2. ve 4. Avcı Taburlarının isyanıyla başladığını ve diğer birliklerin katılımıyla genişlediğini yazar.
Mustafa Kemal o sırada Selanik'teydi. Atatürk maddesine göre 13 Ocak 1909'da 3. Ordu'ya bağlı Selanik Redif Fırkası'nın kurmay başkanı olmuştu. Hareket Ordusu maddesi ise onun ayaklanma öncesinde Selanik Jandarma Efrad-ı Cedide Mektebi komutanlığında bulunduğunu belirtir.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kurmay başkanlığı ve ordunun adı
Türkçe Vikipedi'ye göre Selanik'te toplanan kuvvetlerin başına Selanik Redif Fırkası komutanı Hüseyin Hüsnü Paşa getirildi; kurmay başkanlığına Kolağası Mustafa Kemal Bey atandı. Hareket Ordusu maddesi, Mustafa Kemal'in ayaklanma haberinin ardından İstanbul üzerine derhal yürünmesi gerektiğini ilk görenlerden olduğunu yazar: Hüseyin Hüsnü Paşa ona fikrini sorduğunda, eldeki belgeleri inceleyip İstanbul'a kuvvet gönderilmesi gerektiğini bildirdi. Mahmut Şevket Paşa'nın onayıyla ilerleme kararı alındı.
Ordunun adı da onun önerisiydi. Kaynağa göre birliğe ad aranırken "Hürriyet Ordusu" gibi öneriler uygun bulunmadı; Mustafa Kemal, ordunun dinamizmini anlatması ve o sırada fiilen hareket hâlinde olması nedeniyle Fransızca "mouvement" sözcüğünün karşılığı olarak "Hareket Ordusu" adını önerdi. Ad oy birliğiyle kabul edildi.
Ordunun yapısı
Hareket Ordusu'nun çekirdeği Selanik'teki 3. Ordu ve Edirne'deki 2. Ordu birliklerinden oluşuyordu. İngilizce Vikipedi düzenli asker sayısını 20.000-25.000 olarak verir ve gönüllü birliklerin çoğunun Binbaşı Ahmed Niyazi Bey'in yönettiği Arnavutlardan oluştuğunu söyler. Türkçe Vikipedi ise gönüllüler arasında Arnavut, Bulgar, Rum, Sırp ve Makedon birliklerinin, hatta Meşrutiyet öncesinde Osmanlı'yı en çok uğraştıran çete reislerinden bazılarının bulunduğunu yazar.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Beyanname
19 Nisan'da Hüseyin Hüsnü Paşa imzasıyla yayımlanan beyannameyi Mustafa Kemal kaleme aldı. Beyanname telgrafla Erkân-ı Harbiye-i Umumiye'ye iletildi ve sokaklarda halka dağıtıldı. Metin, milletin istibdadı yıkarak meşruti yönetimi kurduğunu, bundan zarar görenlerin "İstanbul faciası"na sebep olduğunu anlatır ve ordunun amacını, Kanun-ı Esasi'nin üstünde hiçbir kanun ve kuvvet olmadığını göstermek olarak açıklar. Mazlum halkın ve tarafsızların korunacağı, kışkırtıcıların ise kanuni cezadan kurtulamayacağı vurgulanır.
Ordu ve siyaset ayrımı
Hareket Ordusu maddesi, bu dönemin Mustafa Kemal'in ordu-siyaset ayrımına dair görüşlerinin ilk kez açıkça görüldüğü dönem olduğunu belirtir. Ayaklanmadan sonra Selanik'te yapılan büyük toplantıda, subayların siyaseti bırakıp askerî görevleriyle uğraşmalarını ve Hareket Ordusu işine dışarıdan hiçbir kuvvetin karıştırılmamasını savundu. Kaynağa göre bu tutum, onun İttihat ve Terakki Cemiyeti içinde kenara itilmesine giden sürecin de başlangıcı oldu.
Ayaklanma
İngilizce Vikipedi'ye göre ayaklanma Rumi takvimle 30-31 Mart 1325 gecesi, yani miladi 12-13 Nisan 1909 gecesi başladı; adını bu Rumi tarihten alır. Türkçe Vikipedi'nin Atatürk maddesi, ayaklanmanın İstanbul'daki Taşkışla'da konuşlanmış 3. Ordu'ya bağlı 2. ve 4. Avcı Taburlarının isyanıyla başladığını ve diğer birliklerin katılımıyla genişlediğini yazar.
Mustafa Kemal o sırada Selanik'teydi. Atatürk maddesine göre 13 Ocak 1909'da 3. Ordu'ya bağlı Selanik Redif Fırkası'nın kurmay başkanı olmuştu. Hareket Ordusu maddesi ise onun ayaklanma öncesinde Selanik Jandarma Efrad-ı Cedide Mektebi komutanlığında bulunduğunu belirtir.
Tarih notu
Nisan 1909 kronolojisi:
- 12-13 Nisan 1909 gecesi (Rumi 30-31 Mart 1325): Ayaklanma başlar.
- 14 Nisan: Hüseyin Hüsnü Paşa, İstanbul'daki damadının telgrafıyla ayaklanmayı öğrenir ve Mustafa Kemal'in görüşünü sorar.
- 14 Nisan akşamı: Ordu trenle İstanbul'a hareket eder.
- 19 Nisan: Mustafa Kemal'in yazdığı, Hüseyin Hüsnü Paşa imzalı beyanname yayımlanır.
- 23-24 Nisan gecesi: Mahmut Şevket Paşa şehre ilerleme emri verir.
- 24 Nisan: Ordu İstanbul'a girer; Taşkışla, Davutpaşa ve Taksim kışlalarında çatışmalar.
- 25 Nisan: Meclis-i Mebusan Yeşilköy'den kendi binasına döner.
- 27 Nisan: Yıldız Sarayı denetime alınır; Meclis II. Abdülhamit'i tahttan indirir.
- 12-13 Nisan 1909 gecesi (Rumi 30-31 Mart 1325): Ayaklanma başlar.
- 14 Nisan: Hüseyin Hüsnü Paşa, İstanbul'daki damadının telgrafıyla ayaklanmayı öğrenir ve Mustafa Kemal'in görüşünü sorar.
- 14 Nisan akşamı: Ordu trenle İstanbul'a hareket eder.
- 19 Nisan: Mustafa Kemal'in yazdığı, Hüseyin Hüsnü Paşa imzalı beyanname yayımlanır.
- 23-24 Nisan gecesi: Mahmut Şevket Paşa şehre ilerleme emri verir.
- 24 Nisan: Ordu İstanbul'a girer; Taşkışla, Davutpaşa ve Taksim kışlalarında çatışmalar.
- 25 Nisan: Meclis-i Mebusan Yeşilköy'den kendi binasına döner.
- 27 Nisan: Yıldız Sarayı denetime alınır; Meclis II. Abdülhamit'i tahttan indirir.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kurmay başkanlığı ve ordunun adı
Türkçe Vikipedi'ye göre Selanik'te toplanan kuvvetlerin başına Selanik Redif Fırkası komutanı Hüseyin Hüsnü Paşa getirildi; kurmay başkanlığına Kolağası Mustafa Kemal Bey atandı. Hareket Ordusu maddesi, Mustafa Kemal'in ayaklanma haberinin ardından İstanbul üzerine derhal yürünmesi gerektiğini ilk görenlerden olduğunu yazar: Hüseyin Hüsnü Paşa ona fikrini sorduğunda, eldeki belgeleri inceleyip İstanbul'a kuvvet gönderilmesi gerektiğini bildirdi. Mahmut Şevket Paşa'nın onayıyla ilerleme kararı alındı.
Ordunun adı da onun önerisiydi. Kaynağa göre birliğe ad aranırken "Hürriyet Ordusu" gibi öneriler uygun bulunmadı; Mustafa Kemal, ordunun dinamizmini anlatması ve o sırada fiilen hareket hâlinde olması nedeniyle Fransızca "mouvement" sözcüğünün karşılığı olarak "Hareket Ordusu" adını önerdi. Ad oy birliğiyle kabul edildi.
Ordunun yapısı
Hareket Ordusu'nun çekirdeği Selanik'teki 3. Ordu ve Edirne'deki 2. Ordu birliklerinden oluşuyordu. İngilizce Vikipedi düzenli asker sayısını 20.000-25.000 olarak verir ve gönüllü birliklerin çoğunun Binbaşı Ahmed Niyazi Bey'in yönettiği Arnavutlardan oluştuğunu söyler. Türkçe Vikipedi ise gönüllüler arasında Arnavut, Bulgar, Rum, Sırp ve Makedon birliklerinin, hatta Meşrutiyet öncesinde Osmanlı'yı en çok uğraştıran çete reislerinden bazılarının bulunduğunu yazar.
Dikkat: yanlış bilinen
Kaynaklar arasında birkaç önemli fark vardır. Mustafa Kemal'in kurmay başkanı olduğu birlik İngilizce Vikipedi'de "on birinci Redif Tümeni" olarak geçer; Türkçe kaynaklar "Selanik IX. Redif Fırkası" ya da yalnızca "Selanik Redif Fırkası" der. İngilizce metin ondan "Mustafa Kemal Paşa" diye söz eder, oysa 1909'da rütbesi kolağasıydı. Ordunun İstanbul'a giriş tarihi Atatürk maddesinde 19 Nisan, 31 Mart Olayı maddesinde ve İngilizce kaynakta 24 Nisan olarak geçer; 19 Nisan beyannamenin yayımlandığı gündür. Son olarak, Mustafa Kemal'in görevinin şehre girişe kadar sürmediği anlaşılır: 31 Mart Olayı maddesine göre ordu İstanbul'a girmeye hazırlanırken komutaya Mahmut Şevket Paşa getirildi ve kurmay başkanlığı Binbaşı Enver'e verildi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Beyanname
19 Nisan'da Hüseyin Hüsnü Paşa imzasıyla yayımlanan beyannameyi Mustafa Kemal kaleme aldı. Beyanname telgrafla Erkân-ı Harbiye-i Umumiye'ye iletildi ve sokaklarda halka dağıtıldı. Metin, milletin istibdadı yıkarak meşruti yönetimi kurduğunu, bundan zarar görenlerin "İstanbul faciası"na sebep olduğunu anlatır ve ordunun amacını, Kanun-ı Esasi'nin üstünde hiçbir kanun ve kuvvet olmadığını göstermek olarak açıklar. Mazlum halkın ve tarafsızların korunacağı, kışkırtıcıların ise kanuni cezadan kurtulamayacağı vurgulanır.
Ordu ve siyaset ayrımı
Hareket Ordusu maddesi, bu dönemin Mustafa Kemal'in ordu-siyaset ayrımına dair görüşlerinin ilk kez açıkça görüldüğü dönem olduğunu belirtir. Ayaklanmadan sonra Selanik'te yapılan büyük toplantıda, subayların siyaseti bırakıp askerî görevleriyle uğraşmalarını ve Hareket Ordusu işine dışarıdan hiçbir kuvvetin karıştırılmamasını savundu. Kaynağa göre bu tutum, onun İttihat ve Terakki Cemiyeti içinde kenara itilmesine giden sürecin de başlangıcı oldu.
Ek bilgi
Ayaklanmanın sonunda sıkıyönetim ilan edildi; II. Abdülhamit'in yerine V. Mehmed Reşad tahta çıktı. Türkçe Vikipedi'ye göre yargılamalar sonunda 70 kişi idam edildi, 420 kişi çeşitli hapis cezalarına çarptırıldı. Mustafa Kemal bu olaylardan sonra 3. Ordu kurmaylığı, 3. Ordu Subay Talimgâhı komutanlığı, 5. Kolordu kurmaylığı ve 38. Piyade Alayı komutanlığı görevlerinde bulundu. Görseller onu Selanik'te Hareket Ordusu kurmay başkanı olarak ve ordunun kurmay heyetiyle birlikte gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Hareket Ordusu maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, 31 Mart Olayı maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)