#119 Şubat 1932'de Ankara başta olmak üzere 14 il merkezinde aynı gün kapılarını açan Halkevleri, Atatürk döneminin kültür politikasının en yaygın kurumu oldu. On sekiz yıl sonra, 1950'de, Türkiye'de 478 Halkevi ve 4322 Halkodası vardı. Kütüphaneleri, sahneleri, kursları ve yayınlarıyla Halkevleri, Cumhuriyetin değerlerini Ankara'dan ilçelere ve köylere taşımak için kurulmuştu. Bu yazı Halkevlerinin nasıl doğduğunu, Ankara Halkevi binasının hikâyesini ve kurumun 1951'deki kapatılışını kaynaklara dayanarak anlatıyor.
Türk Ocaklarından Halkevlerine
Türkçe Vikipedi'ye göre Halkevlerinin fikri, Atatürk'ün ülkedeki sorunları yerinde görmek için çıktığı yurt gezilerinden doğdu. Çekoslovakya, Macaristan, Rusya ve İtalya gibi ülkelerdeki halk eğitimi kurumları incelendi ve Türkiye'nin ihtiyaçlarına uygun bir yapı kurulmasına karar verildi. Benzer amaçlarla çalışan Türk Ocakları, 10 Nisan 1931'de toplanan olağanüstü kongrede Cumhuriyet Halk Fırkası'na katılma kararı aldı. CHF'nin 10-18 Mayıs 1931'deki üçüncü büyük kurultayında altı ok tüzüğe girdi ve Halkevlerinin açılması kararlaştırıldı.
Kaynağa göre Halkevleri partinin halkçılık ilkesinin uygulayıcısı ve halkla bütünleşmenin aracı olarak tasarlandı. Kuruluş görevini Dr. Reşit Galip üstlendi ve hazırlıklar 1932 başında tamamlandı.
Türkçe Vikipedi, Halkevlerinin siyasal bir kurum olarak düşünülmemekle birlikte Cumhuriyet Halk Partisi genel merkezine bağlı bir kurum olarak tasarlandığını yazar ve partinin amacı şu sözlerle açıkladığını aktarır: "Cumhuriyet Halk Partisinin Halkevleri ile takip ettiği gaye, milleti şuurlu, birbirini anlayan, birbirini seven, ideale bağlı bir halk kütlesi halinde teşkilatlandırmaktır." Kaynağa göre Halkevlerinin asıl amacı, Cumhuriyetin getirdiği değerleri laik ve çağdaş bir toplum kurmak için halka anlatmak ve benimsetmekti. Açılışlardan sonra yüz binlerce kişi Halkevlerinin okuyucusu oldu ve toplantılarına katıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: T.C. Dosya sayfası
Türkçe Vikipedi'nin Ankara Resim ve Heykel Müzesi maddesi, Halkevlerinin en tanınmış binasının hikâyesini ayrıntılı anlatır. Bina aslında Türk Ocakları Merkez Binası olarak yapıldı. 1924'te mimarlardan teklif istendi; Mimar Arif Hikmet (Koyunoğlu) Bey'in suluboya çizimi Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'nın beğenisiyle onaylandı ve inşaat 21 Mart 1927'de başladı. Kaynağa göre Mustafa Kemal binada Türk süslemelerinin kullanılmasını ve yalnızca Türk işçilerin çalışmasını istedi. Koyunoğlu mezar taşı ustalarını topladı, Marmara Adası'ndan mermer getirtti ve bina Nisan 1930'da tamamlandı; 23 Nisan 1930'da açıldı.
Türk Ocaklarının kapanmasından sonra bina 10 Haziran 1931'de CHF'ye devredildi ve 1932'de Ankara Halkevi olarak hizmet vermeye başladı. Türk motifleriyle süslü, gül ağacından yapılmış 500 koltuklu localı salonuyla bina, Cumhuriyet tarihinin ilk operalarına sahne oldu: Özsoy Operası 19 Haziran 1934'te, Taş Bebek Operası 27 Aralık 1934'te burada sahnelendi. Aynı kaynağa göre Birinci Türk Tarih Kongresi (2 Temmuz 1932) de bu binada yapıldı. Türk Dili Tetkik Cemiyeti de kuruluşunda Ankara Halkevi'nde kendisine ayrılan bir odada çalışmaya başlamıştı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Vakit Gazetesi. Dosya sayfası
Türkçe Vikipedi'ye göre 14 Mayıs 1950 seçimlerinden sonra kurulan DP iktidarının girişimiyle TBMM'de 8 Ağustos 1951'de kabul edilen ve 11 Ağustos 1951'de Resmî Gazete'de yayımlanan 5830 sayılı kanunla bütün Halkevleri kapatıldı ve malları hazineye devredildi. Ankara Halkevi binasının kullanım hakkı yeniden açılan Türk Ocaklarına verildi. Bina sonraki on yıllarda Millî Eğitim, Köy İşleri ve Millî Savunma bakanlıkları arasında el değiştirdi; bu sırada tarihî eşyalarının bir bölümü tahrip edildi, salonun locaları söküldü. 1975'te Kültür Bakanlığı'na devredildi, restore edildi ve 6 Nisan 1980'de Ankara Resim ve Heykel Müzesi olarak açıldı.
Halkevleri adı 1960 darbesinden sonra yeniden canlandı: kaynağa göre önce Türk Kültür Derneği adıyla kurulan dernek, 21 Nisan 1963'teki kurultayda Halkevleri adını aldı. Ancak bu dönemin Halkevleri, devletten ve partiden bağımsız bir dernekti; 1932-1951 arasındaki kurumla adı ortak olsa da yapısı farklıydı.
Değerlendirme
Halkevleri, Cumhuriyetin kültür politikasını bakanlık genelgeleriyle değil, her ilde bir bina, bir salon ve bir kütüphane üzerinden yürütme denemesiydi. 1932'deki 14 Halkevinden 1950'deki 478 Halkevi ve 4322 Halkodasına uzanan büyüme bu denemenin yaygınlığını gösterir. Parti kurumu olarak kurulması ise siyasi iktidar değişince sonunu getirdi. Bugün Ankara Ulus'taki müze binası, o dönemin en somut tanığıdır.
Türk Ocaklarından Halkevlerine
Türkçe Vikipedi'ye göre Halkevlerinin fikri, Atatürk'ün ülkedeki sorunları yerinde görmek için çıktığı yurt gezilerinden doğdu. Çekoslovakya, Macaristan, Rusya ve İtalya gibi ülkelerdeki halk eğitimi kurumları incelendi ve Türkiye'nin ihtiyaçlarına uygun bir yapı kurulmasına karar verildi. Benzer amaçlarla çalışan Türk Ocakları, 10 Nisan 1931'de toplanan olağanüstü kongrede Cumhuriyet Halk Fırkası'na katılma kararı aldı. CHF'nin 10-18 Mayıs 1931'deki üçüncü büyük kurultayında altı ok tüzüğe girdi ve Halkevlerinin açılması kararlaştırıldı.
Kaynağa göre Halkevleri partinin halkçılık ilkesinin uygulayıcısı ve halkla bütünleşmenin aracı olarak tasarlandı. Kuruluş görevini Dr. Reşit Galip üstlendi ve hazırlıklar 1932 başında tamamlandı.
Tarih notu
Amaç: partinin kendi sözleriyleHalkevlerinin Atatürk dönemi ve sonrası:
- 1927-1930: Ankara'da Türk Ocakları Merkez Binası yapılır; 23 Nisan 1930'da açılır.
- 10 Nisan 1931: Türk Ocakları CHF'ye katılma kararı alır.
- 10-18 Mayıs 1931: CHF Üçüncü Büyük Kurultayı; Halkevleri kararı.
- 10 Haziran 1931: Türk Ocakları Merkez Binası CHF'ye devredilir.
- 19 Şubat 1932: Ankara başta olmak üzere 14 il merkezinde Halkevleri açılır.
- 2 Temmuz 1932: Birinci Türk Tarih Kongresi Ankara Halkevi'nde başlar.
- Şubat 1933: Halkevlerinin yayın organı Ülkü dergisi çıkar.
- 19 Haziran 1934: Özsoy Operası Ankara Halkevi'nde sahnelenir.
- 17 Kasım 1937: Atatürk Pertek Halkevi'ni ziyaret eder (fotoğraf).
- 1950: 478 Halkevi, 4322 Halkodası.
- 8 Ağustos 1951: 5830 sayılı kanunla bütün Halkevleri kapatılır.
- 1927-1930: Ankara'da Türk Ocakları Merkez Binası yapılır; 23 Nisan 1930'da açılır.
- 10 Nisan 1931: Türk Ocakları CHF'ye katılma kararı alır.
- 10-18 Mayıs 1931: CHF Üçüncü Büyük Kurultayı; Halkevleri kararı.
- 10 Haziran 1931: Türk Ocakları Merkez Binası CHF'ye devredilir.
- 19 Şubat 1932: Ankara başta olmak üzere 14 il merkezinde Halkevleri açılır.
- 2 Temmuz 1932: Birinci Türk Tarih Kongresi Ankara Halkevi'nde başlar.
- Şubat 1933: Halkevlerinin yayın organı Ülkü dergisi çıkar.
- 19 Haziran 1934: Özsoy Operası Ankara Halkevi'nde sahnelenir.
- 17 Kasım 1937: Atatürk Pertek Halkevi'ni ziyaret eder (fotoğraf).
- 1950: 478 Halkevi, 4322 Halkodası.
- 8 Ağustos 1951: 5830 sayılı kanunla bütün Halkevleri kapatılır.
Türkçe Vikipedi, Halkevlerinin siyasal bir kurum olarak düşünülmemekle birlikte Cumhuriyet Halk Partisi genel merkezine bağlı bir kurum olarak tasarlandığını yazar ve partinin amacı şu sözlerle açıkladığını aktarır: "Cumhuriyet Halk Partisinin Halkevleri ile takip ettiği gaye, milleti şuurlu, birbirini anlayan, birbirini seven, ideale bağlı bir halk kütlesi halinde teşkilatlandırmaktır." Kaynağa göre Halkevlerinin asıl amacı, Cumhuriyetin getirdiği değerleri laik ve çağdaş bir toplum kurmak için halka anlatmak ve benimsetmekti. Açılışlardan sonra yüz binlerce kişi Halkevlerinin okuyucusu oldu ve toplantılarına katıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: T.C. Dosya sayfası
Dikkat: yanlış bilinen
Ankara Halkevi: bir binanın hikâyesiHalkevlerinin "partiyle bağı" sık tartışılan bir konudur ve kaynaklar bu konuda açıktır: Halkevleri bağımsız bir dernek değil, CHP'ye bağlı olarak kurulmuştu ve Türk Ocaklarının binaları ile mal varlığı da partiye devredilmişti. Bu bağ, kurumun hem gücü hem de sonu oldu. 1950'de iktidar değiştiğinde Halkevleri bir parti kurumu olarak görüldü ve kapatıldı. Kapatılış tarihi konusunda da küçük bir fark var: Halkevleri maddesi 5830 sayılı kanunun 8 Ağustos 1951'de kabul edilip 11 Ağustos 1951'de Resmî Gazete'de yayımlandığını yazar; Ankara Resim ve Heykel Müzesi maddesi ise binanın hazineye devrini "1952 yılında Halkevleri'nin kapatılması üzerine" diye anlatır. Kanunun tarihi 1951'dir; binanın devri 1952'ye kalmış olabilir.
Türkçe Vikipedi'nin Ankara Resim ve Heykel Müzesi maddesi, Halkevlerinin en tanınmış binasının hikâyesini ayrıntılı anlatır. Bina aslında Türk Ocakları Merkez Binası olarak yapıldı. 1924'te mimarlardan teklif istendi; Mimar Arif Hikmet (Koyunoğlu) Bey'in suluboya çizimi Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'nın beğenisiyle onaylandı ve inşaat 21 Mart 1927'de başladı. Kaynağa göre Mustafa Kemal binada Türk süslemelerinin kullanılmasını ve yalnızca Türk işçilerin çalışmasını istedi. Koyunoğlu mezar taşı ustalarını topladı, Marmara Adası'ndan mermer getirtti ve bina Nisan 1930'da tamamlandı; 23 Nisan 1930'da açıldı.
Türk Ocaklarının kapanmasından sonra bina 10 Haziran 1931'de CHF'ye devredildi ve 1932'de Ankara Halkevi olarak hizmet vermeye başladı. Türk motifleriyle süslü, gül ağacından yapılmış 500 koltuklu localı salonuyla bina, Cumhuriyet tarihinin ilk operalarına sahne oldu: Özsoy Operası 19 Haziran 1934'te, Taş Bebek Operası 27 Aralık 1934'te burada sahnelendi. Aynı kaynağa göre Birinci Türk Tarih Kongresi (2 Temmuz 1932) de bu binada yapıldı. Türk Dili Tetkik Cemiyeti de kuruluşunda Ankara Halkevi'nde kendisine ayrılan bir odada çalışmaya başlamıştı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Vakit Gazetesi. Dosya sayfası
Ek bilgi
Kapatılış ve sonrasıHalkevlerinin yayın organı Ülkü dergisiydi. Türkçe Vikipedi'ye göre dergi Şubat 1933 ile Ağustos 1950 arasında üç seri hâlinde yayımlandı; amacı Halkevlerinin ve dolaylı olarak Cumhuriyetin ideolojisini yaymaktı. Edebiyat, dil, sosyoloji, güzel sanatlar, ekonomi, halk terbiyesi ve spor yazıları yayımlayan derginin yazarları arasında Mehmet Fuat Köprülü, Recep Peker, Tahsin Banguoğlu, Suut Kemal Yetkin, Ahmet Hamdi Tanpınar ve Ahmet Kutsi Tecer vardı. Derginin yayını, Halkevlerinin kapatılışından bir yıl önce sona erdi.
Türkçe Vikipedi'ye göre 14 Mayıs 1950 seçimlerinden sonra kurulan DP iktidarının girişimiyle TBMM'de 8 Ağustos 1951'de kabul edilen ve 11 Ağustos 1951'de Resmî Gazete'de yayımlanan 5830 sayılı kanunla bütün Halkevleri kapatıldı ve malları hazineye devredildi. Ankara Halkevi binasının kullanım hakkı yeniden açılan Türk Ocaklarına verildi. Bina sonraki on yıllarda Millî Eğitim, Köy İşleri ve Millî Savunma bakanlıkları arasında el değiştirdi; bu sırada tarihî eşyalarının bir bölümü tahrip edildi, salonun locaları söküldü. 1975'te Kültür Bakanlığı'na devredildi, restore edildi ve 6 Nisan 1980'de Ankara Resim ve Heykel Müzesi olarak açıldı.
Halkevleri adı 1960 darbesinden sonra yeniden canlandı: kaynağa göre önce Türk Kültür Derneği adıyla kurulan dernek, 21 Nisan 1963'teki kurultayda Halkevleri adını aldı. Ancak bu dönemin Halkevleri, devletten ve partiden bağımsız bir dernekti; 1932-1951 arasındaki kurumla adı ortak olsa da yapısı farklıydı.
Değerlendirme
Halkevleri, Cumhuriyetin kültür politikasını bakanlık genelgeleriyle değil, her ilde bir bina, bir salon ve bir kütüphane üzerinden yürütme denemesiydi. 1932'deki 14 Halkevinden 1950'deki 478 Halkevi ve 4322 Halkodasına uzanan büyüme bu denemenin yaygınlığını gösterir. Parti kurumu olarak kurulması ise siyasi iktidar değişince sonunu getirdi. Bugün Ankara Ulus'taki müze binası, o dönemin en somut tanığıdır.
Kaynaklar
- Vikipedi, Halkevleri maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Ankara Resim ve Heykel Müzesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Ülkü (dergi) maddesi (tr.wikipedia.org)
- English Wikipedia, Halkevleri (en.wikipedia.org)