Sümerce sözlükler: Babilli katiplerin listelerinden çevrimiçi veri tabanlarına

Bir Sümerce kelimenin anlamını merak ettiğinizde, nereye bakarsınız? Bugün bu sorunun cevabı, büyük olasılıkla bir çevrimiçi sözlük. Ama bu sözlüklerin arkasında, yaklaşık dört bin yıllık bir gelenek var. Sümerceyi ilk sözlüklere dökenler, modern araştırmacılar değil, Babilli katiplerdi. Onlar, artık konuşulmayan bir dili öğrenmek ve öğretmek için, binlerce satırlık listeler hazırladılar.

Anunnaki tartışmalarında, Sümerce kelimelerin anlamları sık sık tartışma konusu oluyor. "Anunnaki ne demek?", "Nibiru ne demek?", "Dingir roket mi?" gibi sorular, forumlarda sürekli soruluyor. Ben bu soruların cevabını aramadan önce, sözlüklerin nasıl yapıldığını bilmenin önemli olduğunu düşünüyorum.

Babilli katiplerin sözlükleri

Sümercenin konuşma dili olarak kullanımdan düşmesinden sonra, Babilli ve Asurlu katipler, bu dili eğitimlerinin bir parçası olarak öğrenmeye devam etti. Bunun için, çeşitli türde listeler kullandılar.

Bu listelerin bir kısmı, işaret listeleriydi. Bunlar, bir çivi yazısı işaretinin farklı okunuşlarını ve anlamlarını veriyordu. "Ea" ve "Aa" adıyla bilinen listeler, işaretlerin Sümerce okunuşlarını ve Akadca karşılıklarını sistematik olarak sıralıyordu. "Diri" adlı liste ise, birden fazla işaretten oluşan ve tek bir kelime olarak okunan karmaşık yazımları açıklıyordu.

Bir kısmı ise konu listeleriydi. En ünlüsü, "HAR-ra = hubullu" adıyla bilinen dizi. Bu dizi, kırkın üzerinde tabletten oluşan ve ağaçlardan taşlara, hayvanlardan kaplara, giysilerden yiyeceklere kadar binlerce kelimeyi Sümerce ve Akadca olarak veren büyük bir sözlüktü. Adı, dizinin ilk satırından geliyor; bu satırda, bir tür borç ya da faizli kredi anlamına gelen kelime yer alıyor.

Bu listelerin en eski biçimleri, Eski Babil döneminde, MÖ ikinci binyılın başlarında ortaya çıktı. Ama listelerin kökeni, proto-çivi döneminin sözcük listelerine kadar gidiyor.

Dört bin yıl önce, bir öğrencinin ezberlemek için kopyaladığı bir kelime listesinin, bugün bir dili anlamamızı sağlaması size nasıl geliyor?

Tanrılar arasındaki ilişki: An = Anum

Katiplerin hazırladığı listeler arasında, tanrı listeleri de vardı. Bunların en kapsamlısı, "An = Anum" adıyla bilinen liste. Bu liste, yedi tabletten oluşuyor ve iki bine yakın tanrı adını, Sümerce ve Akadca olarak veriyor.

An = Anum, tanrıları rastgele sıralamıyor. Liste, gök tanrısı An ile başlıyor; sonra Enlil ve onun ailesi geliyor; ardından ana tanrıça, Enki, ay tanrısı, güneş tanrısı ve diğerleri sıralanıyor. Her ana tanrının ardından, eşi, çocukları, hizmetkârları ve vezirleri listeleniyor. Ayrıca bir tanrının farklı adları ve sıfatları da tek tek veriliyor.

Bu liste, Mezopotamya tanrıları arasındaki ilişkileri anlamak için en önemli kaynaklardan biri. Örneğin bir tanrının kimin veziri olduğu, kimin çocuğu olduğu ya da hangi tanrıyla özdeşleştirildiği, büyük ölçüde bu listeden öğreniliyor. Listenin düzeni, bir tür ilahi bürokrasiyi yansıtıyor: her tanrının bir yeri, bir görevi ve bir hiyerarşisi var.

Anunnaki'nin bir grup olarak tam olarak kimlerden oluştuğu ise, bu listelerde bile açık değil. An = Anum, tanrıları ailelere göre sıralıyor; ama "Anunnaki" diye ayrı bir bölüm içermiyor.

Modern sözlükler

Modern dönemde, Sümerce ve Akadca için büyük sözlük projeleri başlatıldı. Akadca için en kapsamlı sözlük, Chicago Üniversitesi Doğu Enstitüsü'nün hazırladığı "Chicago Assyrian Dictionary". Bu proje, 1921'de başladı ve 2010'da, yirmi altı ciltle tamamlandı. Yaklaşık doksan yıl süren bu çalışma, bilim tarihinin en uzun sözlük projelerinden biri olarak anılıyor. Almanya'da ise Wolfram von Soden'in hazırladığı "Akkadisches Handwörterbuch", daha kısa ama çok kullanılan bir başvuru eseri.

Sümerce için ise durum daha karmaşık. 1970'lerde, Pennsylvania Üniversitesi'nde, Åke Sjöberg'in önderliğinde, "Pennsylvania Sumerian Dictionary" projesi başlatıldı. Proje, birkaç basılı cilt yayımladı; ama tamamlanamadı. Daha sonra, proje çevrimiçi ortama taşındı ve "electronic Pennsylvania Sumerian Dictionary", kısaca ePSD adıyla, ücretsiz olarak erişime açıldı. Bu sözlüğün yeni sürümü, Steve Tinney ve ekibi tarafından geliştirildi.

Sümerce için tamamlanmış bir sözlüğün hâlâ olmaması, dilin ne kadar zor olduğunu ve araştırmanın ne kadar sürdüğünü gösteriyor.

Aynı sesi taşıyan işaretler

Sümerce sözlükleri kullanırken karşılaşılan zorluklardan biri, eş sesli işaretler. Sümercede, aynı sesle okunan birçok farklı işaret vardı. Örneğin "du" sesiyle okunabilen birden fazla işaret bulunuyordu ve bunların her biri farklı anlamlar taşıyabiliyordu.

Modern araştırmacılar, bu işaretleri birbirinden ayırmak için bir numaralandırma sistemi kullanıyor. Aynı sesle okunan işaretler, "du", "du2", "du3" gibi numaralarla ya da aksan işaretleriyle ayrılıyor. Bu sistem, çevirileri okuyanlar için başlangıçta kafa karıştırıcı olabiliyor; ama hangi işaretin kastedildiğini açıkça göstermesi açısından vazgeçilmez.

Bu durum, Sümerce kelimeleri yalnızca sesleri üzerinden yorumlamanın neden riskli olduğunu da gösteriyor. Aynı sese sahip iki kelime, tamamen farklı işaretlerle yazılmış ve tamamen farklı anlamlar taşıyor olabilir.

Ankara'daki Sümeroloji

Sümerce çalışmalarının Türkiye'de de köklü bir geçmişi var. 1930'larda, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde Sümeroloji bölümü kuruldu. Bölümün ilk hocaları arasında, Nazi Almanyası'ndan ayrılmak zorunda kalan ünlü Asurolog Benno Landsberger vardı. Landsberger, Ankara'da bir dönem ders verdi ve Türk araştırmacıların yetişmesine katkıda bulundu. Babilli katiplerin sözlük listeleri üzerine yaptığı büyük çalışma, bugün bu alandaki en önemli başvuru kaynaklarından biri.

Landsberger'in öğrencileri ve onların öğrencileri, Türkiye'de Sümeroloji ve Asuroloji çalışmalarını sürdürdü. Bu gelenek, İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ndeki büyük çivi yazılı tablet koleksiyonlarıyla da desteklendi.

Türkiye'de bir Sümeroloji geleneği olduğunu biliyor muydunuz?

Akademik okuma

Akademik çevrelerde, Sümerce kelimelerin anlamları, genellikle birkaç kaynağın birlikte değerlendirilmesiyle belirleniyor: kelimenin Akadca karşılıkları, farklı metinlerdeki kullanımları, işaretin yapısı ve dönemsel değişiklikler. Bir kelimenin anlamı, tek bir kaynağa dayanarak değil, onlarca ya da yüzlerce örneğe bakarak belirleniyor.

Araştırmacılar, Babilli katiplerin sözlüklerinin de dikkatli kullanılması gerektiğini vurguluyor. Bu sözlükler, Sümercenin konuşma dili olmaktan çıkmasından sonra hazırlandı ve katiplerin kendi yorumlarını içerebiliyor. Bazı durumlarda, katiplerin verdiği anlamlar, daha eski metinlerdeki kullanımla tam olarak örtüşmüyor.

Sözlük çalışmalarının bir başka zorluğu da, kelimelerin anlamlarının zaman içinde değişmesi. Sümerce, yaklaşık üç bin yıl boyunca yazılı olarak kullanıldı. Bu süre içinde, bazı kelimelerin anlamları genişledi, daraldı ya da tamamen değişti. MÖ üçüncü binyılın bir idari belgesinde bir anlama gelen kelime, MÖ birinci binyılın bir ilahisinde başka bir anlama gelebiliyordu. Bu yüzden iyi bir sözlük, kelimenin anlamını dönemlere göre ayırarak vermek zorunda. Bu da, sözlük hazırlamayı daha uzun ve daha zor bir iş haline getiriyor.

Sitchin'in okuması

Sitchin, Sümerce kelimelere kendi anlamlarını verirken, genellikle kelimeleri hecelerine ayırıp her heceye ayrı bir anlam veriyordu. Örneğin bir adı, hecelerin anlamlarını birleştirerek "gökten yeryüzüne inenler" ya da "roketin yeri" gibi yorumlara dönüştürüyordu.

Akademik sözlüklerin yöntemi ise bundan farklı. Bir kelimenin anlamı, hecelerinin anlamlarının toplamı değil, kelimenin metinlerdeki gerçek kullanımıyla belirleniyor. Bu yüzden, Sitchin'in birçok yorumu, Babilli katiplerin listeleriyle de modern sözlüklerle de örtüşmüyor. Örneğin Anunnaki adı, akademik sözlüklerde, "An'ın soyundan gelenler" ya da "prens soyundan olanlar" gibi anlamlarla açıklanıyor; ama bu yorumların da tartışmalı olduğu belirtiliyor.

Forumlarda

Forumlarda Sümerce sözlükler, genellikle kelime anlamları tartışmalarında birer hakem olarak kullanılıyor. Bazı kullanıcılar, ePSD'deki kayıtları paylaşarak Sitchin'in yorumlarını sorguluyor. Diğerleri ise, akademik sözlüklerin de eksik olduğunu ve Sümercenin anlaşılmasında hâlâ büyük belirsizlikler bulunduğunu belirtiyor.

Bu her iki görüş de bir ölçüde doğru. Sözlükler eksik; ama bu eksiklik, herhangi bir yorumun eşit derecede geçerli olduğu anlamına gelmiyor.

Bazı başlıklarda da, hangi sözlüğün güvenilir olduğu ve çevrimiçi kaynakların nasıl kullanılması gerektiği soruluyor. Bu başlıklar, meraklı okurlar için iyi bir başlangıç noktası olabiliyor; çünkü deneyimli kullanıcılar, akademik kaynaklara bağlantılar paylaşıyor ve bir kelimeyi ararken nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlatıyor.

SohbeX teorisi

Spekülasyon olarak okuyun. Bana öyle geliyor ki Babilli katiplerin tanrı listeleri, Anunnaki tartışmalarının en az okunan ama en çok şey anlatan kaynakları. An = Anum, tanrıların aileler, vezirler ve hizmetkârlardan oluşan bir saray düzeni içinde yaşadığını gösteriyor. Bu düzen, belki de Mezopotamya'nın kendi saraylarının ve tapınaklarının gökyüzüne yansıtılmış haliydi.

Belki de tanrıların "kim" olduğunu anlamak için, onların hangi tabloda, kimin yanında listelendiğine bakmak yeterli.

Bu bir yorum; kesin bir bilgi değil.

Size soru

Bir Sümerce kelimenin anlamını hiç bir sözlükten aramış mıydınız? An = Anum listesini daha önce duymuş muydunuz? Sizce bir kelimenin anlamı, hecelerinden mi yoksa kullanımından mı çıkarılmalı? Yorumlarda yazın.