SohbeX teorisi: Tabletler bir "devir teslim tutanağı" olabilir mi?

Önce açık bir uyarı: Bu yazı tamamen bizim kafamızdan çıkan bir düşünce deneyi. Tarihî bir iddia değil, akademik bir yorum hiç değil. SohbeX'te ara sıra "ya şöyle olsaydı?" diye oyun oynuyoruz; bu da onlardan biri. Hangi kısım metinlerde var, hangi kısım bizim spekülasyonumuz, her seferinde ayıracağım.

Fikir nereden çıktı?

Sümer Kral Listesi'ni okurken bir şey dikkatimi çekti. Liste, krallığın kentten kente geçişini hep aynı kalıpla anlatıyor: Şu kent düştü, krallık şu kente götürüldü. Sonra kralların adları ve süreleri. Sonra toplam. Sonra yine "şu kent düştü".

Bunu okurken aklıma bir şey geldi: Bu, bir edebi metinden çok, bir devir teslim kaydına benziyor. Bir görevi kimden kime, ne zaman, ne kadar süreyle devrettiğini yazan bir tutanak. Bir şirketin yönetim değişikliklerini sıralayan bir dosya gibi.

Metinlerde gerçekten olan kısım

Önce sağlam zemin. Mezopotamya'da yazının en eski kullanımı edebiyat değil, muhasebeydi. Uruk'tan çıkan en eski tabletlerin büyük kısmı tahıl, hayvan, işçi payı gibi kayıtlar. Bu, akademisyenlerin genel kabul ettiği bir şey. Kâtip okulları da büyük ölçüde bu tür kayıt tutmayı öğretiyordu.

Kral Listesi'nin ise bir tarih anlatısı olarak derlendiği, belirli bir hanedanın meşruiyetini desteklemek için krallığı tek bir çizgide gösterdiği düşünülüyor. Bu da akademik görüş.

Bir de Atrahasis var. Orada tanrılar meclisi toplanıyor, iş bölümü yapılıyor, grev oluyor, bir çözüm üretiliyor. Bu sahneler de bir meclis tutanağı gibi okunabilir. Ama metin şiir; yani bir destan.

Bizim spekülasyonumuz

Şimdi oyun başlıyor. Diyelim ki Sümer kâtipleri, yüzyıllar boyunca tuttukları idari kayıtların dilini, mitleri yazarken de kullandı. Yani tanrıları anlatırken bile bir "kurum" gibi anlattılar. Meclis, görev dağılımı, devir, yetki. Belki de "krallık gökten indi" cümlesi, bir göç ya da uzay gemisi anlatmıyor; bir yetki devrini, bir kurumun kuruluş belgesini anlatıyor. "Bu görev bize yukarıdan verildi" demenin resmî dili.

Bu teoriyi biraz daha zorlarsak: Anunnaki belki de bir tanrılar topluluğundan önce, insan dünyasındaki bir meclisin göğe yansıtılmış hâliydi. Kent büyükleri, rahipler, yaşlılar... Sümer kentlerinde bir tür meclis olduğunu düşünen akademisyenler gerçekten var; Thorkild Jacobsen bu konuda kentlerin erken dönemde bir halk meclisiyle yönetildiği fikrini ortaya atmıştı ve bu fikir hâlâ tartışılıyor. Bizim teorimiz bunun üstüne bir kat çıkıyor: Tanrıların meclisi, kâtiplerin her gün tuttuğu meclis kayıtlarının mitolojiye taşınmış hali olabilir mi?

Hatta bir adım daha atalım, yine oyun olarak. Atrahasis'te İgigi'nin grevi, bir iş anlaşmazlığının kayda geçirilmesine benziyor: şikâyet, temsilci, meclis, karar, yeni bir iş gücü. Sanki biri olayın tutanağını tutmuş da sonra şaire vermiş. Bunu yazarken kendi kendime gülümsedim, çünkü bugün de bir toplantının notlarını okuyup "bundan film olur" dediğimiz anlar oluyor. Belki dört bin yıl önce de öyleydi.

Bu teorinin zayıf yanları

Dürüst olmak lazım, bu fikrin birçok açığı var.

Birincisi, Mezopotamyalılar tanrılarına gerçekten inanıyordu. Tapınaklara sunu götürüyor, ilahiler söylüyor, kehanet arıyorlardı. Tanrıları "sadece bir kurum metaforu" olarak görmek, onların dünyasına bizim modern, seküler bakışımızı dayatmak olabilir.

İkincisi, mitler sözlü gelenekten de besleniyordu. Her şeyi kâtiplerin idari diline bağlamak, hikâye anlatıcılarının, şarkıcıların, rahiplerin katkısını görmezden gelmek demek.

Üçüncüsü, böyle bir teoriyi kanıtlamak çok zor. Hangi metnin hangi idari kalıptan etkilendiğini göstermek için ciddi bir dil çalışması gerekir. Biz bunu yapmadık; sadece bir benzerlik fark ettik.

Tutanak gibi okunabilecek metinler

Bizim teorimizi destekleyebilecek gibi görünen birkaç metin türü var. Biri tanrı listeleri. Bu listeler, bir tanrının eşini, çocuklarını, vezirlerini, hizmetkârlarını sıralıyor. Bir kurumun personel listesine benzediklerini düşünmek zor değil. An = Anum listesinde yüzlerce tanrının bir başka tanrının hizmetinde olduğu kayıtlı. Bir tapınağın görevli listesi de neredeyse aynı biçimde düzenlenir.

İkincisi, kentlerin tanrılara paylaştırılması. Enki ve Dünya Düzeni'nde, bir tanrının başka tanrılara görev atadığını görüyoruz. Atrahasis'in başında da tanrılar kura çekip evreni bölüşüyor. Bunlar, bir yetki devrinin anlatılış biçimi olabilir mi? Bizim spekülasyonumuz tam da buradan besleniyor.

Akademik açıdan bakınca bunun bambaşka bir açıklaması var: Mezopotamya toplumu bürokratik bir toplumdu ve kendi tanrı dünyasını da kendi yönetim düzenine benzetiyordu. Kral, vezir, kâhya, katip... Tanrılar da aynı biçimde örgütlenmişti. Yani metinler bir devir teslimi değil, insanların kendi dünyalarını göğe yansıtmasını gösteriyor olabilir. Bu açıklama bence çok güçlü ve bizim teorimizi zorlayan en ciddi argüman.

Forumlarda bu fikre benzer neler var?

Teorimizi tartışırken internetteki benzer fikirlere de baktık. Bazı Reddit başlıklarında Anunnaki'nin Dünya'yı bir tür "koloni" ya da "maden şirketi" gibi yönettiği ve sonra yönetimi insanlara bıraktığı iddia ediliyor. Sitchin'in anlatısında da tanrıların zamanla geri çekildiği, krallığı insanlara bıraktığı bir dönem var.

Bizim teorimizin bunlardan farkı şu: Biz uzaylı ya da başka bir ırk iddiasında bulunmuyoruz. Sadece metinlerin bir kısmının "devir teslim" mantığıyla okunabileceğini, yani bir yönetim biçiminden ötekine geçişi kaydeden belgeler gibi düşünülebileceğini öneriyoruz. Bu geçiş, tanrılardan krallara, ya da tapınaktan saraya geçen bir güç olabilir. Mitolojik dilde anlatılmış bir siyasi değişim.

Bir deneme: Kral Listesi'ni tutanak gibi okumak

Kral Listesi'nin açılış cümlesi "krallık gökten indiğinde" diye başlıyor. Bu cümle aslında tam olarak bir devir teslim cümlesi gibi duruyor: Krallık bir yerden başka bir yere veriliyor. Sonra tufan geliyor ve krallık "yeniden gökten iniyor". Liste boyunca da krallık bir kentten ötekine "taşınıyor".

Bu dili okurken bir yöneticinin görev değişikliği kaydını okuyor gibi hissediyorum. Ama burada dikkatli olmak gerekiyor: Bu bizim okumamız, metnin kendi söylediği şey değil. Liste kraliyet ideolojisini meşrulaştırmak için yazılmış olabilir ve "gökten inen krallık" ifadesi de bu meşruiyetin dili olabilir.

Size soralım: Siz bu metinleri okurken bir yönetim belgesi mi, bir din metni mi, yoksa bir hikâye mi görüyorsunuz? Belki de üçü birden. Bizim teorimiz de belki sadece bu üçünden birini biraz fazla büyütüyor.

Bir başka destek noktası da Ur III dönemine ait sayısız idari tablet olabilir. Bu dönemde tapınaklara gelen koyunlar, arpa, işçi tayınları neredeyse günlük olarak kayda geçiriliyordu. Drehem'den çıkan on binlerce tablet bu bürokrasinin ne kadar ayrıntılı olduğunu gösteriyor. Tanrı adları bu kayıtlarda bir kurum gibi geçiyor: falanca tanrının tapınağına şu kadar koyun. Bizim teorimiz için bu çok cazip, çünkü burada tanrılar neredeyse birer kurum, birer hesap. Ama aynı kayıtlar bize tanrıların gerçek varlıklar olarak değil, tapınak ekonomisinin merkezi olarak işlev gördüğünü de gösteriyor. Yani bu kanıt iki tarafa da çalışıyor. Bunu açıkça söylemek, teorimizi dürüst tutmanın bir yolu.

Bu noktada şunu da itiraf edelim: Teoriyi ilk konuştuğumuzda çok daha iddialıydı. Okudukça ve itirazları dinledikçe küçüldü. Şimdi elimizde kalan şey, bir okuma önerisi kadar. Yine de bu küçülmeyi bir kayıp olarak görmüyoruz. Bir fikrin itirazlardan geçerek daralması, bize göre onu daha ilginç yapıyor. Büyük bir iddia yerine, dürüst ve küçük bir soru.

Yorumlarda bu teoriyi çürütmeye çalışan herkese şimdiden teşekkür ediyoruz. Belki bir sonraki yazımızda o itirazları da tek tek ele alırız. Bize göre iyi bir spekülasyon, eleştirildiği ölçüde değer kazanıyor.

Bu fikri ekip içinde tartışırken biri şu soruyu sordu: "Tanrılar gerçekten bir şeyi devrettiyse, karşılığında ne aldılar?" Metinlerde bunun cevabı aslında açık: sunular, tapınaklar, tören. Tanrılar işi bıraktı, insanlar onları beslemeye başladı. Belki de devir teslimin karşılığı, bu kurban ve sunu düzeniydi.

Neden yine de anlatıyoruz?

Çünkü bu tür düşünce deneyleri, metinlere yeni bir gözle bakmamızı sağlıyor. Antik uzaylı teorisi de aslında bir düşünce deneyi olarak başlamıştı: "Ya tanrılar astronottuysa?" Sorun, bu soru zamanla bir gerçek gibi anlatılmaya başlanınca çıktı.

Biz bu tuzağa düşmemek için her teorimizin başına bu etiketi koyuyoruz. Bu bir SohbeX teorisi. Eğlenceli, belki biraz ilham verici, ama kanıtlanmış bir şey değil.

Bir de şunu sevdim: Bu teoriye göre, en büyük mitler bile bir masa başında, bir kâtibin "şimdi bunu nasıl kayda geçireyim?" sorusuyla şekillenmiş olabilir. Bu bana Sümer'i çok daha yakın hissettiriyor. Tanrılar, krallar, tufanlar... ve onları yazan, belki parmakları kile bulanmış, belki de yorgun bir memur.

Siz ne dersiniz? Bu teorinin bir dayanağı olabilir mi, yoksa fazla mı zorlama? Aklınıza gelen karşı örnekleri yazarsanız, bir sonraki SohbeX teorisini birlikte geliştirebiliriz.