Prizmanın küçük kardeşi: WB 62 ve tufan öncesi listelerin anlaşmazlığı
Weld-Blundell koleksiyonu denince akla hemen dört yüzlü kil prizma, WB 444 geliyor. Sümer Kral Listesi'nin en eksiksiz kopyası olarak her kitapta fotoğrafı var. Aynı koleksiyonda, aynı yıllarda Oxford'a gelen çok daha küçük bir tablet ise neredeyse hiç anılmıyor: WB 62.
Bu küçük tablet, tufan öncesi kralların listesini veriyor. Ama WB 444'ün verdiği listeyle aynı değil. Kral sayısı farklı, kentler farklı, sıra farklı. Ben bu farkın, Sümer Kral Listesi hakkında söylenen pek çok kesin cümleyi sarstığını düşünüyorum. Prizmanın kendisini ve Weld Blundell'in hikâyesini başka bir yazıda anlattığım için, burada yalnızca küçük kardeşe odaklanacağım.
Tablet ve yayını
WB 62, Herbert Weld Blundell'in 1920'lerin başında satın alıp Oxford Üniversitesi'ne bağışladığı tabletler arasındaydı. Bugün Oxford'daki Ashmolean Müzesi'nde. Stephen Langdon, koleksiyonun yayınını üstlenen asurologdu. WB 62'yi 1923'te Journal of the Royal Asiatic Society'de yayımladı; aynı yıl WB 444'ü de Oxford Editions of Cuneiform Texts serisinin ikinci cildinde yayımlamıştı.
WB 62, avuç içi büyüklüğünde küçük bir tablet. Muhtemelen Larsa bölgesinden geliyor; ama satın alma yoluyla geldiği için kesin buluntu yeri bilinmiyor. Bu, antika piyasasından gelen tabletlerin ortak sorunu: Metni okuyabiliyoruz, ama bağlamını kaybetmişiz.
İki liste, iki ayrı tufan öncesi
WB 444'te tufan öncesinde beş kentte sekiz kral hüküm sürüyor: Eridu, Bad-tibira, Larak, Sippar ve Şuruppak. Liste Eridu'da Alulim ile başlıyor ve Şuruppak'ta Ubar-Tutu ile bitiyor. Sonra tufan geliyor.
WB 62'de ise kral sayısı on. Listede Larsa da var; WB 444'te Larsa yok. Ayrıca WB 62, Şuruppak'ta Ubar-Tutu'dan sonra oğlu Ziusudra'yı da sayıyor. Yani tufan kahramanı, burada bir kral olarak listede yer alıyor. WB 444'te ise Ziusudra yok.
Hükümdarlık süreleri de iki tablette farklı. İkisi de çok büyük sayılar veriyor; ama sayılar birbirini tutmuyor. Bu sayılar, altmışlık sistemin "sar" birimiyle yazılmış ve genellikle sembolik ya da şematik olarak yorumlanıyor.
Başka tabletler de var
WB 62 ve WB 444 tek kaynak değil. Jacob Finkelstein, 1963'te Journal of Cuneiform Studies'de Kaliforniya Üniversitesi koleksiyonundaki bir tableti yayımladı. Bu tablet de tufan öncesi kralları sayıyordu ve sıralaması yine farklıydı. Nippur'dan gelen başka kopyalarda, tufan öncesi bölüm hiç yok; liste doğrudan tufan sonrasındaki Kiş krallarıyla başlıyor.
Bu çeşitlilik, araştırmacıları önemli bir sonuca götürdü. Thorkild Jacobsen, 1939'da Chicago'da yayımladığı "The Sumerian King List" adlı çalışmasında, tufan öncesi bölümün listeye sonradan eklenmiş olabileceğini öne sürdü. Bu görüş tartışıldı; ama tufan öncesi listelerin birbirinden bağımsız dolaşan farklı versiyonları olduğu artık genel kabul görüyor.
Larsa'nın varlığı ne söylüyor?
WB 62'de Larsa'nın bulunması, bazı araştırmacılara göre tabletin Larsa'da yazıldığını ya da Larsa'nın siyasi iddialarını yansıttığını gösteriyor. Eski Babil döneminin başında Larsa, güney Mezopotamya'nın güçlü kentlerinden biriydi. Kendi kentini tufan öncesi krallık zincirine eklemek, bir yazıcı için anlamlı bir siyasi hamle olabilirdi.
Bu, Sümer Kral Listesi'nin genel karakteriyle de uyumlu. Liste, tarihsel bir kayıt olmaktan çok, krallığın hangi kentten hangi kente geçtiğini anlatan bir ideolojik metin. Her versiyon, kendi döneminin ve kentinin bakış açısını yansıtıyor. WB 444, Isin kralları için yazılmış görünüyor; WB 62 ise belki Larsa için.
Ziusudra'nın kral olması
WB 62'nin en ilginç ayrıntısı bence Ziusudra'nın listede yer alması. Başka metinlerde Ziusudra, tufandan kurtulan bilge adam olarak karşımıza çıkıyor. Sümerce Tufan Anlatısı'nda kral unvanı taşıyor; Gılgamış Destanı'ndaki Utnapiştim ise Şuruppak'ın bir sakini olarak anlatılıyor. WB 62, onu açıkça bir kral olarak sayıyor ve ona bir hükümdarlık süresi veriyor.
Bu, tufan anlatılarıyla kral listeleri arasında bir köprü kuruyor. WB 444'te tufan, Ubar-Tutu'nun ardından gelen bir kesinti; kimin kurtulduğu söylenmiyor. WB 62'de ise tufan, Ziusudra'nın saltanatının sonu. Okuyucu, tufan anlatısını biliyorsa, Ziusudra'nın adını görünce hikâyenin geri kalanını tamamlayabilir.
Berossos'un Yunanca listesinde de tufan öncesinin son kralı Xisuthros, yani Ziusudra'nın Yunanca biçimi. Bu, WB 62'deki geleneğin yüzyıllar boyunca yaşadığını gösteriyor. Berossos, MÖ üçüncü yüzyılda Babil'de yazıyordu; WB 62 ise Eski Babil döneminden. Arada bin beş yüz yılı aşkın bir süre var.
Bu süreklilik, WB 62'yi küçük ama çok önemli bir tablet yapıyor. Onda, tufan öncesi listelerin bir dalı, belki de sonradan en uzun yaşayacak dalı görülüyor. WB 444 daha eksiksiz ve daha çok fotoğraflanıyor; ama Berossos'a ulaşan gelenek, WB 62'ninkine daha yakın.
Bu ilişkiyi ilk kez fark edenlerden biri Langdon'ın kendisiydi. 1923'teki makalesinde WB 62'yi Berossos'la karşılaştırdı ve iki liste arasındaki benzerliklere dikkat çekti. Sonraki araştırmacılar bu karşılaştırmayı inceltti; ama ilk adım, tableti yayımlayan kişiden geldi.
Çeviri sorunları
Tufan öncesi listelerde en büyük sorun, kral adlarının okunması. Alulim, Alalgar, En-men-lu-ana, En-men-gal-ana, Dumuzi, En-sipad-zid-ana, En-men-dur-ana, Ubar-Tutu: Bu adların bazılarının okunuşu farklı tabletlerde farklı yazılıyor. Berossos'un Yunanca listesindeki adlarla eşleştirilmeleri de bu yüzden tartışmalı.
Bir başka sorun, sayılar. Rakamların okunması, işaretlerin hasar durumuna bağlı. WB 62'deki bazı sayılar, tabletin yıpranmış yerlerinde olduğu için farklı biçimlerde okundu. Ben burada belirli bir sayı vermekten kaçınıyorum; çünkü farklı yayınlarda farklı değerler görmek mümkün.
Tanrılar arasındaki ilişki
Tufan öncesi listelerin açılış cümlesi, krallığın gökten indiğini söylüyor. Bu ifade, krallığın tanrılar tarafından verildiğini anlatıyor. Ama listelerde tanrılar doğrudan sahneye çıkmıyor. Kentler ve krallar var; tanrılar ise arka planda, krallığı bir kentten ötekine taşıyan görünmez bir güç olarak duruyor.
Yine de kentlerin seçimi, tanrısal bir coğrafya çiziyor. Eridu Enki'nin, Sippar Utu'nun, Şuruppak Sud'un kenti. Larsa da Utu'nun ikinci büyük kült merkezi. WB 62'de Larsa'nın eklenmesi, belki de Utu'nun tufan öncesi dünyadaki varlığını güçlendiriyor. Tufanı Enlil'in gönderdiğini, Ziusudra'yı Enki'nin kurtardığını başka metinlerden biliyoruz. Ziusudra'nın WB 62'de bir kral olarak listelenmesi, bu iki tanrı arasındaki gerilimin, listede sessiz bir izini taşıyor.
Ziusudra'nın kral olarak listelenmesi, Enki'nin koruduğu birinin krallık zincirinin son halkası olduğunu da ima ediyor. Tufandan sonra krallık yeniden gökten indiğinde, zincir yeni bir yerden, Kiş'ten başlıyor.
Sitchin'in okuması
Sitchin, tufan öncesi kralların hükümdarlık sürelerini, Anunnaki'nin ana gezegeni Nibiru'nun 3600 yıllık yörüngesine bağladı. Ona göre bir "sar", Nibiru'nun bir turu demekti. Tufan öncesi kralların sayısının toplam süresi de, Anunnaki'nin Dünya'da geçirdiği zamanı gösteriyordu.
WB 62, bu okuma için bir sorun. Eğer listeler gerçek bir kayıtsa, neden iki tablet birbirinden farklı sayıda kral ve farklı süreler veriyor? Sitchin, genellikle WB 444'ü kullandı ve WB 62'deki farklılıkları tartışmadı. Akademik okumada ise bu farklılıklar, listelerin şematik ve ideolojik metinler olduğunun en açık kanıtı.
Forumlarda iki tablet
Forumlarda WB 62 neredeyse hiç anılmıyor. Kimi forum yazarları tufan öncesi kralların toplam süresini WB 444'e göre hesaplamış ve bunu Nibiru ile ilişkilendirmişti. Başkaları, WB 62'nin farklı bir toplam verdiğini hatırlattı. Forumlarda kimi kullanıcılar, "o zaman hangisi doğru?" diye soruyor. Bence bu, sorulabilecek en iyi soruydu; cevabı ise "ikisi de kendi açısından doğru, ama ikisi de tarih değil".
Türkçe forumlarda tufan öncesi krallar konuşulurken genellikle tek bir liste veriliyor. Bu listenin hangi tabletten geldiği söylenmiyor.
SohbeX teorisi: Kentlerin kendi tufanı
Bu bölüm spekülatif.
Her kent, belki de kendi tufan öncesi listesini yazıyordu. Larsa'nın yazıcıları, kendi kentlerini listeye ekledi; Nippur'unkiler, tufan öncesini hiç yazmadı; Isin'inkiler, sekiz kralla yetindi. Bu durumda tufan öncesi listeler, bir ortak geçmişin değil, birbirine rakip kentlerin geçmiş iddialarının toplamı.
Bu fikri kanıtlamak için daha çok tablete, özellikle buluntu yeri bilinen tabletlere ihtiyaç var. WB 62 gibi satın alınmış bir tabletin kentini kesin olarak bilemiyoruz. Ama Larsa'nın listede olması, en azından bu yönde düşünmeyi davet ediyor.
Bir başka olasılık da, farklı listelerin farklı törenlerde okunmasıydı. Bir kentin bayramında o kentin adını taşıyan liste, başka bir sarayda başka bir liste. Bunu gösteren bir metin yok; ama listelerin bu kadar esnek olması, onların donmuş belgeler değil, kullanılan metinler olduğunu düşündürüyor. Kullanılan metinler ise kullanıcılarına göre değişir.
Okura soru
Bir tarih kitabının iki farklı baskısı, aynı olayı farklı sayılarla anlatsa hangisine inanırdınız? Ya da ikisinin de bir şeyi gizlediğini mi düşünürdünüz? WB 62'yi okuduktan sonra, kral listelerine hiçbir zaman eskisi gibi bakamadım.