Kumarbi destanı: Hurri gök krallığı ve Anu'nun düşüşü

Mezopotamya mitlerinde Anu, gökyüzünün en yüce tanrısı olarak, genellikle uzak, sakin ve dokunulmaz bir figür. Enuma Eliş'te bile, Marduk yükselirken Anu'nun yeri sarsılmıyor; yalnızca yetkisini paylaşıyor. Ama Anadolu'da, Hitit başkenti Hattuşa'da bulunan tabletlerde, Anu'nun çok farklı bir hikâyesi anlatılıyor. Bu hikâyede Anu, tahtını önce zorla ele geçiriyor, sonra kendi hizmetkârı tarafından tahtından indiriliyor ve korkunç biçimde yaralanıyor.

Bu hikâye, bugün "Kumarbi Destanı" ya da "Gökte Krallık" adıyla biliniyor. Hurri kökenli bir mit; ama bize Hititçe çevirisiyle ulaştı. Anunnaki tartışmalarında bu metin, tanrılar arasındaki iktidar mücadelesini en çıplak biçimde anlatan metinlerden biri olarak, bence çok daha fazla ilgiyi hak ediyor.

Hattuşa'nın tabletleri

Hitit başkenti Hattuşa, bugünkü Çorum'un Boğazkale ilçesinde bulunuyor. 1906'dan itibaren Hugo Winckler ve Theodor Makridi tarafından başlatılan kazılarda, burada on binlerce tablet ve tablet parçası bulundu. Tabletlerin büyük kısmı Hititçe yazılmıştı; ama Akadca, Sümerce, Hurrice, Luvice, Palaca ve Hattice metinler de vardı. Hattuşa'nın arşivi, eski Anadolu'nun çok dilli bir dünya olduğunu gösteriyor.

Kumarbi Destanı'nın parçaları da bu arşivde bulundu. Metin, birkaç bölümden oluşan bir döngünün parçası; bu döngüye bazen "Kumarbi Döngüsü" deniyor. Döngüde, "Gökte Krallık"tan başka, "Ullikummi'nin Şarkısı", "Hedammu'nun Şarkısı" ve "Gümüşün Şarkısı" gibi metinler de yer alıyor. Bunların hepsi, Kumarbi'nin, gök tanrısı Teşup'un tahtını geri almak için yaptığı girişimleri anlatıyor.

Metinlerin Hurri kökenli olduğu, tanrıların adlarından ve bazı Hurrice sözcüklerden anlaşılıyor. Hititler, Hurri dünyasının mitlerini ve tanrılarını kendi dinlerine kattılar. Özellikle Hitit kraliyet ailesinin Hurri kökenli üyeleri, bu mitlerin Hattuşa'da yaygınlaşmasına katkıda bulundu.

Alalu, Anu, Kumarbi

Metin, eski tanrılara seslenen bir girişle başlıyor. Ardından gökte krallığın tarihini anlatıyor. İlk kral Alalu'ydu. Alalu dokuz yıl gökte krallık yaptı. Bu süre boyunca, tanrıların en güçlüsü olan Anu, onun önünde eğiliyor ve ona içki sunuyordu; yani onun saki olarak hizmet ediyordu.

Dokuzuncu yılda Anu, Alalu'ya karşı savaştı ve onu yendi. Alalu, karanlık yeryüzüne, yani yeraltına kaçtı. Anu tahta oturdu. Bu kez Anu'nun önünde, Alalu'nun soyundan gelen Kumarbi eğiliyor ve ona içki sunuyordu.

Dokuz yıl sonra Kumarbi de Anu'ya karşı savaştı. Anu, Kumarbi'nin gözlerinden kaçamayacağını anlayınca bir kuş gibi göğe doğru kaçtı. Ama Kumarbi, onun ayaklarını yakaladı ve onu gökten aşağı çekti. Ardından Anu'nun erkeklik organını ısırarak kopardı ve yuttu.

Bir tanrının bir başka tanrıyı bu kadar şiddetli bir biçimde yaralaması, Mezopotamya mitlerinde pek görülmeyen bir sahne. Bu sahneyi okurken neler hissettiniz?

Kumarbi'nin gebeliği

Anu, Kumarbi'ye, yuttuğu şeyin onu sevindirmemesi gerektiğini söyledi. Çünkü Kumarbi, Anu'nun tohumunu yutmuştu ve artık içinde üç güçlü tanrı taşıyordu. Bunlardan biri fırtına tanrısı Teşup, biri Dicle nehri Aranzah, biri de Teşup'un yardımcısı Taşmişu'ydu.

Kumarbi, bunu duyunca, ağzındaki tohumu tükürdü; ama bir kısmı içinde kaldı. Metnin bundan sonraki bölümü çok parçalı. Anlaşıldığı kadarıyla, tanrılar, Kumarbi'nin bedeninden farklı yerlerden çıkıyor. Teşup'un doğumu, Kumarbi'nin bedeninde bir "iyi yer" aranarak gerçekleşiyor; bu sahnede bilgelik tanrısı Ea'nın da rolü var.

Sonunda Teşup doğuyor ve tıpkı Anu'nun Alalu'yu, Kumarbi'nin Anu'yu indirdiği gibi, Teşup da Kumarbi'yi tahtından indiriyor. Böylece gökte dördüncü kuşak tanrı, fırtına tanrısı Teşup, kral oluyor.

Hesiodos'la şaşırtıcı benzerlik

Kumarbi Destanı, 1940'larda Emil Forrer ve Hans Gustav Güterbock gibi araştırmacılar tarafından yayımlandığında, Yunan şairi Hesiodos'un "Theogonia" adlı eseriyle çarpıcı bir benzerliği hemen fark edildi. Hesiodos'ta, gök tanrısı Uranos, oğlu Kronos tarafından iğdiş ediliyor. Kronos, kendi çocuklarını yutuyor; ama sonunda oğlu Zeus tarafından tahtından indiriliyor.

İki anlatıda da, gökte krallık birkaç kuşak boyunca el değiştiriyor; her kuşakta yeni tanrı, bir öncekini zorla tahtından indiriyor. İki anlatıda da gök tanrısı iğdiş ediliyor ve son kuşakta fırtına ya da gök gürültüsü tanrısı, yani Teşup ya da Zeus, kral oluyor. Hatta Kumarbi'nin tükürdüğü taş ile Kronos'un Zeus yerine yuttuğu taş arasında da bir benzerlik olabileceği öne sürüldü.

Bu benzerlik, Yunan mitolojisinin, Anadolu ve Yakın Doğu mitlerinden etkilendiğini gösteren en güçlü kanıtlardan biri olarak kabul ediliyor. Bu etkinin nasıl gerçekleştiği, yani hangi yollarla ve hangi dönemde aktarıldığı ise tartışılıyor.

Tanrılar arasındaki ilişki: Anu'nun başka bir yüzü

Kumarbi Destanı'nda Anu, Mezopotamya'daki An'dan oldukça farklı bir karakter. Mezopotamya'da An, en eski ve en yüce tanrı olarak, tanrılar meclisinin başında oturuyor; ama mitlerde nadiren etkin bir rol oynuyor. Kumarbi Destanı'nda ise Anu, bir isyancı, bir kral ve sonunda bir kurban. Krallığını bir başkasından alıyor ve bir başkasına kaptırıyor.

Bu farklılık, Hurri mitlerinin, Mezopotamya'nın tanrılarını kendi anlatılarına uyarlarken onları dönüştürdüğünü gösteriyor. Ea da bu destanda belirleyici bir yerde duruyor: Teşup'un doğumunda yardımcı oluyor ve sonraki metinlerde, Ullikummi'nin Şarkısı'nda, Teşup'a yardım eden bilge tanrı olarak görünüyor. Enlil de Hurri mitlerinde anılıyor; ama daha küçük bir rolle.

Fenike'den gelen bir yankı

Kumarbi Destanı'nın Yunan dünyasıyla tek bağlantısı Hesiodos değil. Roma döneminde yaşamış Byblos'lu yazar Philon, Fenike tarihini anlatan bir eser yazdı ve bu eserin, çok eski bir Fenikeli yazar olan Sankhuniathon'un metinlerine dayandığını söyledi. Philon'un eseri, yalnızca parçalar halinde, sonraki yazarların alıntıları aracılığıyla bize ulaştı.

Philon'un anlatısında da gökte krallığın kuşaklar boyunca el değiştirdiği bir hikâye var. Bu hikâyede, Elioun adlı bir tanrı, ardından Uranos, ardından da El ya da Kronos adlı bir tanrı kral oluyor. Kronos, babası Uranos'u iğdiş ediyor. Bu anlatı, Kumarbi Destanı ile Hesiodos arasında bir ara halka olarak görülüyor; çünkü Fenike, Anadolu ile Yunan dünyası arasında önemli bir kültürel aracıydı.

Ugarit'te bulunan metinlerde de, tanrılar arasında taht kavgaları anlatılıyor. Baal, deniz tanrısı Yam ve ölüm tanrısı Mot ile savaşarak krallığını kazanıyor. Bu metinlerdeki fırtına tanrısı Baal, Hurri dünyasının Teşup'una ve Mezopotamya'nın Adad'ına benzer bir figür.

Bütün bu anlatılar birlikte düşünüldüğünde, Yakın Doğu'da gökte krallığın fırtına tanrısına geçişini anlatan ortak bir mit kalıbı olduğu görülüyor. Bu kalıp, farklı dillerde ve farklı tanrı adlarıyla tekrar tekrar anlatılmış. Sizce bir mitin bu kadar farklı kültürde yaşaması, onun hangi ihtiyaca yanıt verdiğini gösteriyor?

Akademik okuma

Akademik çevrelerde Kumarbi Destanı, Yakın Doğu ile Yunan dünyası arasındaki kültürel aktarımın en önemli örneklerinden biri olarak inceleniyor. Araştırmacılar, bu aktarımın, Geç Tunç Çağı'nda, Hitit ve Miken dünyaları arasındaki ilişkiler sırasında, ya da sonraki dönemlerde, Fenike ve Kuzey Suriye aracılığıyla gerçekleşmiş olabileceğini tartışıyor.

Metnin kendisi de bir aktarım ürünü. Hurri kökenli bir mit, Hititçeye çevrilmiş ve Mezopotamya'nın tanrılarını, Anu'yu, Enlil'i ve Ea'yı içeriyor. Yani bu metin, Sümer'den Hurri dünyasına, oradan Hititlere ve belki oradan Yunanlılara uzanan bir zincirin bir halkası.

Sitchin'in okuması

Sitchin, Kumarbi Destanı'nı, Anunnaki arasındaki iktidar mücadelesinin, özellikle Nibiru'daki taht kavgalarının bir anlatısı olarak yorumladı. Ona göre Alalu, Nibiru'nun tahtından indirilen ve Dünya'ya kaçan bir kraldı; Anu ise onun yerini alan kraldı. Sitchin, Alalu'nun "karanlık yeryüzüne" kaçmasını, onun Dünya'ya gelişi olarak okudu ve bu hikâyeyi, Anunnaki'nin Dünya'ya gelişinin başlangıcı olarak gördü.

Bu okuma, Sitchin'in en yaratıcı yorumlarından biri. Ama metinde "karanlık yeryüzü", Hitit ve Hurri metinlerinde yeraltı dünyası için kullanılan yaygın bir ifade. Alalu'nun kaçışı, bir gezegene değil, yeraltına doğru bir kaçış olarak anlaşılıyor.

Forumlarda

Forumlarda Kumarbi Destanı, genellikle Sitchin'in Alalu yorumuyla birlikte anılıyor. Bazı kullanıcılar, Alalu'nun "Dünya'ya altın aramaya gelen ilk Anunnaki" olduğunu öne sürüyor; bu iddia, Sitchin'in kitaplarından geliyor ve metnin kendisinde bir dayanağı yok.

Diğer başlıklarda ise destan, Yunan mitolojisinin kökeni tartışmalarında ele alınıyor. Bazı kullanıcılar, Yunan mitolojisinin "Anadolu'dan kopyalandığını" öne sürüyor; diğerleri ise etkileşimin karşılıklı ve karmaşık olduğunu, iki geleneğin kendi biçimlerini koruduğunu hatırlatıyor.

SohbeX teorisi

Spekülasyon olarak okuyun. Bana öyle geliyor ki Kumarbi Destanı, gökte krallığın her zaman geçici olduğunu anlatıyor. Alalu dokuz yıl, Anu dokuz yıl, Kumarbi de kendi zamanında kral oluyor; ama hiçbiri tahtını koruyamıyor. Her kral, kendi hizmetkârı tarafından tahtından indiriliyor.

Belki de bu mit, Hurri ve Hitit kraliyet ailelerinin yaşadığı taht kavgalarının bir yansımasıydı. Hitit tarihinde, kralların kardeşleri, oğulları ya da yakınları tarafından öldürüldüğü, sürgün edildiği pek çok örnek var. Gökteki krallığın el değiştirmesi, belki de yeryüzündeki krallığın kırılganlığını anlatıyordu.

Bu bir yorum; kesin bir bilgi değil.

Size soru

Kumarbi Destanı'ndaki Anu ile Mezopotamya'daki An arasındaki farkı nasıl yorumluyorsunuz? Hesiodos'la olan benzerlik size ne düşündürüyor? Gökte krallığın sürekli el değiştirmesi, sizce bir siyasi gerçeği mi, yoksa bir evren düzeni fikrini mi anlatıyor? Yorumlarda yazın.