"Krallık sonsuza dek verilmedi": Sümer ve Ur Ağıtı'nda Enlil'in cevabı
Bir babanın oğluna "elimden gelen bir şey yok" demesi kadar ağır bir cümle az bulunur. Sümer ve Ur'un Yıkılışı Üzerine Ağıt'ta, ay tanrısı Nanna babası Enlil'in önüne çıkıyor ve kenti Ur için yalvarıyor. Enlil'in cevabı soğuk, kesin ve şaşırtıcı derecede felsefi: Ur'a krallık verildi, ama sonsuz bir saltanat verilmedi.
Ningal'in Ur için döktüğü gözyaşlarını, Ur Ağıtı denen öbür metin üzerinden daha önce anlatmıştım. Bu kez başka bir metne bakıyorum. İkisi aynı felaketi, MÖ yirminci yüzyılın sonunda Ur'un düşüşünü anlatıyor; ama farklı açılardan. Ningal'in ağıtı bir annenin yasıysa, Sümer ve Ur Ağıtı bir tanrılar meclisinin kararı ve o kararın gerekçesi.
Bir hanedanın sonu
Ur'un Üçüncü Hanedanı, Ur-Namma ile başladı, Şulgi ile zirveye ulaştı ve İbbi-Sin ile sona erdi. İbbi-Sin döneminde, imparatorluk parçalanmaya başladı. Kentler ayrıldı, tahıl kıtlığı baş gösterdi, kuzeyden ve doğudan saldırılar geldi. Sonunda Elamlılar ve Şimaşki halkı Ur'u ele geçirdi; İbbi-Sin esir alınarak Anşan'a, Elam'ın içlerine götürüldü.
Bu tarihsel olay, İbbi-Sin dönemine ait mektuplarda ve yıl adlarında da izleniyor. Kral ile valileri arasındaki yazışmalar, tahıl alımındaki zorlukları ve sadakat sorunlarını anlatıyor. Ağıt ise bu çöküşü, tanrılar dünyasındaki bir karar olarak yeniden yorumluyor.
Kararın açıklanması
Ağıt, An, Enlil, Enki ve Ninmah'ın kaderleri belirlediği bir sahneyle açılıyor. Kararları açık: Ur yıkılacak, krallık oradan alınacak, kentin düzeni bozulacak. Ağıt, bu kararın ne kadar kapsamlı olduğunu uzun bir listeyle gösteriyor: Tapınak törenleri durdurulacak, tarlalar boş kalacak, nehirler kuruyacak, yollar ıssızlaşacak.
Bu açılış bana her seferinde ürkütücü geliyor. Felaket, sanki bir mahkeme kararı gibi okunuyor; madde madde.
Fırtına
Sonra Enlil'in fırtınası geliyor. Ağıtta, saldırganlar bir fırtına olarak tasvir ediliyor. Gutiler ve Elamlılar, Enlil'in gönderdiği yıkıcı güçler. Ur'un surları yıkılıyor, kapıları kırılıyor, sokaklarda cesetler yığılıyor.
Ağıt, yıkımı sadece Ur ile sınırlamıyor. Sümer'in başka kentleri de tek tek anılıyor: Nippur, Kiş, Uruk, Eridu, Lagaş... Her biri, kendi tanrısının terk ettiği bir kent olarak tasvir ediliyor. Tanrılar, kentlerini bırakıp gidiyor; tapınaklar sahipsiz kalıyor.
Nanna'nın yalvarışı
Ağıtın en dokunaklı bölümü, Nanna'nın Enlil'e yalvarışı. Nanna, babasının önüne çıkıyor ve ağlıyor. Ur'un nasıl yıkıldığını anlatıyor; kentin halkının nasıl öldüğünü, tapınağının nasıl yağmalandığını. Enlil'den kenti kurtarmasını, kaderini değiştirmesini istiyor.
Enlil'in cevabı ise şu anlamda: Ur'a krallık verildi, ama sonsuz bir saltanat verilmedi. Eski günlerden, ülkenin kurulduğu zamandan bu yana, hiçbir krallık sonsuza dek sürmedi. Ur'un krallığı uzun sürdü, ama sona erdi.
Bu cevap, bana Mezopotamya düşüncesinin en derin ifadelerinden biri gibi geliyor. Krallık, tanrısal bir armağan; ama kalıcı bir hak değil. Kral Listesi'nde de krallık bir kentten öbürüne geçiyor; hiçbir kent onu sonsuza dek tutamıyor. Enlil, bu tarihsel döngüyü bir tanrısal ilke olarak ilan ediyor.
Yeniden doğuş
Ama ağıt umutsuzlukla bitmiyor. Enlil, sonunda Nanna'ya bir teselli veriyor: Ur yeniden kurulacak, ama farklı bir biçimde. Nanna, kentine dönebilecek. Ağıtın son bölümü, Ur'un yeniden canlanması için bir dua.
Bu umut, tarihsel olarak da gerçekleşti. Ur, İsin hanedanı döneminde yeniden inşa edildi. İsin kralları, kendilerini Ur'un mirasçıları olarak sundu. Belki de bu ağıt, İsin döneminde, Ur'un yeniden inşası sırasında okunmak üzere yazıldı.
Ağıtın dili
Bu metni okurken dikkat çeken bir şey de tekrarların gücü. Ağıt, aynı kalıbı defalarca kullanıyor: Bir kentin adı, ardından o kentin tanrısının onu nasıl terk ettiği. Bir tapınağın adı, ardından onun ahırının, ağılının boşalması. Bu tekrar, bir yas töreninde ağlayanların aynı sözleri tekrar tekrar söylemesine benziyor.
Metin ayrıca bölümlere, Sümerce'de kirugu denen birimlere ayrılmış. Her bölümün sonunda kısa bir nakarat ya da ara satır geliyor. Bu yapı, metnin bir müzik eşliğinde, belki de bir davul ya da arp ile okunduğunu düşündürüyor. Kopyaların çoğu Eski Babil dönemine ait ve Nippur ile Ur'dan geliyor.
Bir ayrıntı daha: Ağıtta kıtlık sahneleri çok yoğun. Anne çocuğunu bırakıyor, baba evladından yüz çeviriyor; ambar boş, değirmen sessiz. İbbi-Sin dönemine ait mektuplarda tahıl fiyatlarının fırladığından söz edilmesi, bu sahnelerin bir edebi abartıdan ibaret olmadığını gösteriyor. Şair, insanların gerçekten aç kaldığı bir dönemi hatırlıyordu.
Tarih yazarlarının sayılarla anlattığı bir çöküşü, ağıt yüzlerle anlatıyor.
Tanrılar arasındaki ilişki
Sümer ve Ur Ağıtı, Enlil ile Nanna arasındaki baba-oğul ilişkisini merkeze alıyor. Nanna, babasına sevgiyle ama çaresizlikle yalvarıyor. Enlil ise sert ama adil bir baba gibi davranıyor; oğlunu teselli ediyor, ama kararı değiştirmiyor.
Bu ilişki, Nanna'nın Doğuşu mitiyle birlikte okunduğunda daha da anlam kazanıyor. Nanna, Enlil ile Ninlil'in yeraltında doğan oğlu. Enlil'in ona olan sevgisi, ama aynı zamanda onun üzerindeki otoritesi, iki metinde de görülüyor.
Diğer büyük tanrılar, An, Enki, Ninmah, kararın ortakları. Ama kararı açıklayan ve uygulayan Enlil. Bu, Enlil'in Sümer panteonundaki yürütme gücünü gösteriyor.
Kentlerinden ayrılan tanrılar ise ağıtın bir başka boyutu. Her tanrı, kendi kentini terk ediyor. Bu, kentlerin tanrısal korumayı kaybettiğini gösteriyor. Ama bu terk ediş, tanrıların isteğiyle değil, Enlil'in kararıyla oluyor.
Bir de Ningal'in yokluğu dikkatimi çekiyor. Ur Ağıtı'nda başrolde olan tanrıça, bu metinde arka planda kalıyor. İki ağıt, aynı felaketi farklı tanrısal seslere paylaştırmış gibi: Biri annenin, öbürü oğulun ve babanın.
Akademik okuma
Piotr Michalowski, 1989'da bu ağıtın kapsamlı bir edisyonunu yayımladı. Michalowski, metnin tüm kopyalarını bir araya getirdi ve ağıtın tarihsel bağlamını tartıştı.
Akademide kent ağıtları, bir tür olarak inceleniyor. Ur Ağıtı, Sümer ve Ur Ağıtı, Nippur Ağıtı, Uruk Ağıtı ve Eridu Ağıtı bu türün beş ana örneği. Hepsi, bir kentin yıkılışını ve tanrının terk edişini anlatıyor. Bazıları, yeniden kuruluşla bitiyor.
Bu ağıtların işlevi konusunda farklı görüşler var. Bazı araştırmacılar, bunların tapınakların yeniden inşası sırasında okunduğunu, tanrıları yatıştırmak ve geri dönüşlerini sağlamak için kullanıldığını düşünüyor. Eski bir tapınağı yıkıp yenisini yapmak, tanrıyı öfkelendirebilirdi; ağıtlar bu öfkeyi önlemek için okunabilirdi.
Daha sonraki dönemlerde, kala adı verilen ağıt rahipleri, benzer ağıtları Emesal lehçesiyle okumaya devam etti. Bu gelenek, birinci binyılın sonlarına kadar sürdü.
Sitchin'in okuması
Sitchin, Sümer ve Ur Ağıtı'nı, bir nükleer felaketin sonucu olarak okudu. Ona göre "kötü rüzgâr", Sina Yarımadası'nda patlatılan nükleer silahların radyoaktif serpintisiydi. Bu rüzgâr, batıdan doğuya esip Sümer'e ulaştı ve kentleri yok etti.
Bu yorumun dayanağı, ağıtlardaki "rüzgâr" ve "fırtına" imgeleri. Ama ağıtta fırtına, düşman orduları için kullanılan bir metafor. Saldırganlar açıkça adlandırılıyor: Gutiler, Elamlılar. Ayrıca İbbi-Sin'in esir alınması, mektuplar ve yıl adlarından bilinen tarihsel bir olay.
Akademik okumada, ağıt, bir tarihsel çöküşün teolojik yorumu. Kötü olaylar, tanrısal kararla açıklanıyor; ama bu kararın ardında bir düzen ve gelecekte bir yeniden doğuş umudu var.
Forumlarda Sümer ve Ur Ağıtı
Forumlarda bu ağıt, hemen her zaman Sitchin'in nükleer felaket teorisiyle birlikte anılıyor. "Kötü rüzgâr" ifadesi, bazı kullanıcılar için radyasyonun açık bir kanıtı. Ama metnin kendisini okuyan kullanıcılar, rüzgârın bir düşman ordusunu simgelediğini hatırlatıyor.
Bir forum tartışmasında, Enlil'in "krallık sonsuza dek verilmedi" sözü ele alındı. Bir kullanıcı, bu sözün modern devletler için de geçerli olduğunu yazdı. Bir başkası, bu sözün İsin hanedanının meşruiyetini sağlamak için yazıldığını, yani bir tür propaganda olduğunu öne sürdü.
Benim hoşuma giden bir başka yorum, bir okurun "tanrılar kentlerini terk ediyor ama hiçbiri kavga etmiyor" gözlemiydi. Gerçekten de ağıtta Nanna dışında kimse karara itiraz etmiyor. Bu sessizlik, Enlil'in otoritesinin ne kadar sarsılmaz görüldüğünü anlatıyor.
SohbeX teorisi: Kaybedenin teselli metni
Bu bölüm spekülatif.
Sümer ve Ur Ağıtı, bana kaybeden tarafın bir teselli metni gibi geliyor. Ur'un halkı, kentlerinin düşüşünü anlamak zorundaydı. Ağıt, bu düşüşü bir tanrısal plana bağlayarak bir anlam veriyordu. Kendi hatanız değil, tanrıların bir kararı. Ve bu karar, gelecekte değişebilir.
Bu, bir travmanın işlenmesi gibi. İnsanlar, yaşadıkları felaketi bir hikâyeye dönüştürerek onu taşınabilir kıldı.
Size soru
Bir şeyin sonsuza dek sürmeyeceğini kabul etmek, sizin için kolay mı? Enlil'in sözü, bana hem acımasız hem de rahatlatıcı geliyor. Acımasız, çünkü hiçbir şey kalıcı değil. Rahatlatıcı, çünkü kötü günler de sonsuza dek sürmüyor.