"Kentime su yok": Enki ve Ninhursag'da Ninsikila'nın dileği ve antik uzaylı yorumları

Enki ve Ninhursag şiirinin açılışı, Dilmun'un ne kadar saf ve sessiz olduğunu anlatan ünlü satırlarla doluyor. Ama bu satırların hemen ardından, çok daha az alıntılanan bir bölüm geliyor. Dilmun'un tanrıçası Ninsikila, Enki'ye bir şikâyetle geliyor: Bana bir kent verdin, ama kentimin ırmağı yok, kuyusu yok, tarlalarına su gelmiyor.

Enki bu dileğe cevap veriyor. Utu, göğün ortasında yükselirken, yerin ağzından tatlı su çıkacak. Dilmun'un büyük havuzları sudan içecek; tarlaları tahıl verecek; kenti, ülkenin rıhtımı olacak. Ve öyle oluyor: yerden tatlı su fışkırıyor, Dilmun yeşilleniyor.

Antik uzaylı anlatılarında bu bölüm bazen bir "su arıtma sistemi" ya da "yeraltı boru hattı" olarak okunuyor. Enki'nin bir mühendis gibi Dilmun'a altyapı kurduğu söyleniyor. Ben bu bölümü, şiirin bütünü içinde okumak istiyorum: Ninsikila kim, neden su istiyor ve Enki'nin cevabı ne anlatıyor?

Ninsikila kim?

Ninsikila, Dilmun'un yerel tanrıçası. Adı Sümercede "saf hanım" anlamına geliyor. Şiirin bazı kopyalarında bu ad, Ninhursag'ın başka bir adı ya da sıfatı gibi görünüyor; bazılarında ise ayrı bir tanrıça. Bu karışıklık, şiirin birden fazla geleneği birleştirdiğini düşündürüyor.

Şiirin sonunda, Enki'nin hastalıklarını iyileştirmek için doğan sekiz tanrıdan biri de Dilmun'a bağlanıyor: Enşag, Dilmun'un efendisi oluyor. Yani şiir, Dilmun'un tanrısal yönetimini bir şekilde düzenliyor. Ninsikila'nın başta yaptığı şikâyet, bu düzenlemenin başlangıç noktası.

Dilmun'un suyu

Dilmun, bugünkü Bahreyn ve çevresi olarak tanımlanıyor. Bahreyn adası, bir çöl adası; ama yüzyıllar boyunca tatlı su kaynaklarıyla ünlüydü. Adada ve deniz dibinde, yerin altından çıkan tatlı su kaynakları vardı. Denizcilerin, deniz dibindeki bu kaynaklardan tatlı su topladığı anlatılır.

Bu coğrafi gerçeklik, şiirdeki sahneyle şaşırtıcı biçimde örtüşüyor. Dilmun'un ırmağı yok; suyu yerin altından geliyor. Enki'nin cevabı, yeraltı tatlı sularının, yani Abzu'nun efendisinin bu suları Dilmun'a yönlendirmesi. Mezopotamya düşüncesinde yeraltı tatlı suları Enki'nin alanıydı. Dilmun'un kaynakları, onun bir hediyesi olarak görülüyordu.

Utu'nun rolü

Enki'nin cevabında Utu'nun adının geçmesi ilginç. Su, Utu göğün ortasına yükseldiğinde, yerin ağzından çıkacak. Bazı çevirmenler bu satırı, suyun güneşin doğduğu yerden, doğudan geldiği biçiminde yorumluyor. Başka bir okuma, Utu'nun bir zaman belirteci olarak kullanıldığını öne sürüyor: öğle vakti, güneş tepedeyken.

Hangi okuma doğru olursa olsun, Utu'nun varlığı bu sahneye kozmik bir boyut katıyor. Su, yalnızca yerden değil, güneşin hareketine bağlı bir düzenle geliyor. Enki ve Utu, bu sahnede birlikte çalışan iki tanrı gibi görünüyor: biri suyu, öteki zamanı yönetiyor.

Dilmun'un ticaret listesi

Bazı kopyalarda Enki'nin cevabı, yalnızca suyla bitmiyor. Ardından uzak ülkelerin Dilmun'a getireceği mallar sıralanıyor: Tukriş'ten altın ve lapis lazuli, Meluhha'dan değerli ağaçlar ve akik, Marhaşi'den değerli taşlar, Magan'dan bakır, Deniz Ülkesi'nden abanoz. Bu liste, Dilmun'un bir ticaret merkezi olarak hayal edildiğini açıkça gösteriyor.

Bu bölümün yalnızca bazı tablet kopyalarında bulunması, araştırmacıların dikkatini çekti. Ur'dan gelen bir kopya bu ticaret listesini içeriyor; Nippur'dan gelen ana kopyada ise bu bölüm farklı. Bu fark, şiirin farklı kentlerde farklı biçimlerde aktarıldığını gösteriyor. Belki de Ur gibi bir liman kentinin yazıcıları, Dilmun'un ticaret rolüne daha çok önem veriyordu.

Ben bu listeyi okurken, bir antik dünya haritasının gözümün önünde açıldığını hissediyorum. Dilmun, bu haritanın merkezinde, malların toplandığı ve dağıtıldığı bir düğüm noktası. Su dileğiyle başlayan sahne, bir ticaret ağının tasviriyle bitiyor. Siz bu ticaret listesindeki hangi ülkenin bugün nereye karşılık geldiğini merak ediyor musunuz?

Şikâyetin dili

Ninsikila'nın şikâyetinin dili de ilginç. Tanrıça, Enki'ye eksiklerini tek tek sayıyor: ırmak yok, kuyu yok, tarlaların arkı yok. Bu sayım, Sümer şiirinde sık rastlanan bir yöntem; bir şeyin önemini, yokluğunu sayarak anlatmak. Dilmun'un açılış satırları da aynı yöntemi kullanıyor: kuzgun bağırmıyor, aslan öldürmüyor.

Yani şiirin başı, iki tür yokluğu art arda veriyor. Birinci yokluk, Dilmun'un saflığını anlatıyor: kötülük, hastalık, yaşlılık yok. İkinci yokluk ise eksikliğini anlatıyor: su yok. Saf ama kurak bir ada, Enki'nin müdahalesiyle hem saf hem bereketli hâle geliyor. Bu iki yokluğun yan yana durması, şiirin bilinçli bir yapı kurduğunu düşündürüyor.

Tanrılar arasındaki ilişki

Bu bölümde Enki, bir dilek karşısında cömert davranıyor. Ama şiirin geri kalanında aynı Enki, Ninhursag'la ve onun soyundan gelen tanrıçalarla birlikte oluyor, Ninhursag'ın yetiştirdiği bitkileri yiyor ve Ninhursag tarafından lanetleniyor. Dilmun'a su veren tanrı, aynı zamanda Dilmun'da düzeni bozan tanrı.

Bu ikilik, Enki'nin karakterini anlamak için önemli. O, bereketin ve bilgeliğin tanrısı; ama bereketi bazen aşırı, bilgeliği bazen kurnaz. Ninsikila'ya verdiği su, yaşam getiriyor. Kendi doyumsuz arzusu ise, Ninhursag'ın lanetiyle onu ölümün eşiğine getiriyor. Şiir, aynı tanrının iki yüzünü yan yana koyuyor.

Akademik okuma

Bendt Alster, Enki ve Ninhursag üzerine yaptığı çalışmalarda, şiiri bir köken anlatısı olarak okudu: Dilmun'un suyunun, bitkilerinin ve tanrılarının kökeni. Ninsikila'nın şikâyeti, bu köken anlatısının ilk halkası. Şiir, Dilmun'un neden bereketli olduğunu, neden belirli tanrılara sahip olduğunu açıklıyor.

Pascal Attinger, 1984'te şiirin kapsamlı bir edisyonunu yayımladı ve metnin farklı kopyalarını karşılaştırdı. Bu edisyon, Ninsikila ve Ninhursag arasındaki ad karışıklığının ayrıntılı bir tartışmasını içeriyor. Akademik okumada sahne, bir mühendislik projesi değil, bir yerel efsanenin Sümer mitolojisine eklemlenmesi.

Antik uzaylı yorumu

Antik uzaylı anlatılarında Enki, Dünya'ya gelen Anunnaki'nin mühendisi olarak sunuluyor. Bu bağlamda Dilmun'a su getirmesi, bir "su sistemi kurulumu" olarak yorumlanıyor. Bazı yazarlar, Dilmun'un bir "uzay limanı" ya da "yönetim merkezi" olduğunu ve bu nedenle özel bir su kaynağına ihtiyaç duyduğunu öne sürüyor.

Bu okumanın zorluğu, Dilmun'un gerçek coğrafyasını görmezden gelmesi. Bahreyn'in yeraltı tatlı su kaynakları, insan eli değmeden var olan doğal kaynaklar. Şiir, bu kaynakların varlığını tanrısal bir hediyeyle açıklıyor. Bir mühendislik projesine ihtiyaç yok; doğa zaten bu suyu sağlıyor, mit ise onun kaynağını anlatıyor.

Sitchin'in okuması

Sitchin, Dilmun'u Sina Yarımadası'na yerleştirdi ve onu Anunnaki'nin bir uzay üssüne bağladı. Bu okumada Dilmun'un suyu, üssün ihtiyaçları için sağlanmış bir kaynak olarak yorumlanabilir. Ama Sitchin'in bu yerleşimi, Dilmun'u Bahreyn'le tanımlayan arkeolojik bulgularla çelişiyor.

Bahreyn'deki kazılar, Dilmun adının geçtiği yazıtları ve Mezopotamya ile ticaret yapan bir kültürün kalıntılarını ortaya çıkardı. Bu bulgular, Dilmun'un bir körfez adası olduğunu güçlü biçimde destekliyor. Sitchin'in Sina okuması, bu bulguları dikkate almıyor.

Mühendis mi, ana mı?

Antik uzaylı okumasında Enki'nin mühendis olarak sunulması, şiirin ona yüklediği başka rolleri gölgede bırakıyor. Şiirde Enki, bir dilekçeyi dinleyen bir yönetici, bir koruyucu, bir hediye veren gibi davranıyor. Ninsikila'nın sesi, bir müşterinin değil, bir kızın ya da bir kardeşin sesi gibi.

Bu ilişki, Sümer panteonunun bir aile gibi düşünüldüğünü hatırlatıyor. Tanrılar arasındaki ilişkiler, iş ilişkilerinden çok akrabalık ilişkileri olarak anlatılıyor. Enki'nin Dilmun'a su vermesi, bir aile büyüğünün küçüğüne yardım etmesine benziyor.

Forumlarda Ninsikila

Forumlarda Ninsikila'nın adı nadiren geçiyor. Kimi forum yazarları Enki'nin Dilmun'a su getirmesini, Bahreyn'deki deniz dibi kaynaklarıyla ilişkilendirmişti. Başkaları, bu ilişkinin akla yatkın olduğunu, ama şiirin coğrafi bir belge olarak okunmaması gerektiğini hatırlattı.

Türkçe forumlarda ise Enki ve Ninhursag, genellikle sekiz bitki ve Ninti ile birlikte anılıyor. Şiirin açılışındaki su dileği, bu tartışmalarda çoğunlukla atlanıyor.

SohbeX teorisi: Bir liman kentinin duası

Bu bölüm spekülatif.

Belki de Ninsikila'nın şikâyeti, Dilmun'daki gerçek bir kaygının şiirsel bir yansımasıydı. Bir ticaret adası olarak Dilmun, gemilerin uğrak yeriydi. Gemiler, tatlı su almadan yolculuklarına devam edemezdi. Dilmun'un suyu, onun bir liman olarak varlığının ön koşuluydu.

Enki'nin cevabında Dilmun'un "ülkenin rıhtımı" olacağının söylenmesi, bu bağlantıyı destekliyor gibi. Su, Dilmun'u bir ticaret merkezine çeviriyor. Bunu kanıtlayacak bir Dilmun kaynağı bilmiyorum; ama şiirin bu iki fikri, su ve ticaret, art arda vermesi bana bilinçli görünüyor.

Bu teori bir şeyi daha açıklayabilir: şiirin Ur'daki kopyasının ticaret listesini içermesi. Ur, Dilmun'la en çok ticaret yapan Mezopotamya kentlerinden biriydi. Ur'un tüccarları Dilmun'a gidip bakır alıyor, bu ticaretin kayıtlarını tabletlere geçiriyordu. Onların yazıcıları, Dilmun'un suyunu ve mallarını anlatan bir şiiri herkesten iyi anlamış olmalı.

Size soru

Bir çöl adasında tatlı suyun yerden fışkırdığını görseniz, bunu nasıl açıklardınız? Sümerlerin bu suyu bir tanrının hediyesi olarak görmesi, size anlaşılır geliyor mu?