Kanatlı disk sembolü neden bu kadar yayıldı? Persepolis'ten dövme stüdyosuna

Bir dövme stüdyosunun katalog sayfasında, ortada bir daire ve iki yanda açılmış uzun kanatlar görüyorsunuz; altında "Anunnaki sembolü" yazıyor. Aynı biçimle bir otomobil kulübünün çıkartmasında, İran'dan gelen bir hediyelik eşyada ya da bir müze vitrinindeki Hitit mührünün üzerinde de karşılaşabilirsiniz. Her biri, sembolü farklı bir hikâyeyle anlatıyor.

Daha önceki bir yazıda kanatlı diskin Mezopotamya sanatındaki yerini ve Sitchin'in onu nasıl Nibiru'ya bağladığını ele almıştım. Burada başka bir soruyla ilgileniyorum: Bu sembol, nasıl oldu da bu kadar farklı bağlamlarda, bu kadar çok yerde karşımıza çıkar hale geldi? Yanıtın bir kısmı, sembolün kendi uzun yolculuğunda; bir kısmı ise modern görsel kültürün iştahında.

Mısır'dan Anadolu'ya

Kanatlı disk, Mezopotamya'ya özgü bir sembol değil. En eski ve en yaygın örneklerinden biri Mısır'da. Mısır'da kanatlı güneş diski, Edfu'nun Horus'u ile ilişkilendiriliyordu ve tapınak kapılarının üzerinde koruyucu bir sembol olarak yer alıyordu. Bu motif, Mısır tarihinin binlerce yılı boyunca kullanıldı.

Sembol, Mısır'dan Levant'a, oradan da Anadolu'ya yayıldı. Hititler, kanatlı güneş diskini kraliyet sembolü olarak benimsedi. Hitit krallarının adları, mühürlerde ve kaya kabartmalarında, genellikle kanatlı bir diskin altında yer alıyordu. Bu kullanım, kralın güneşle, yani tanrısal düzenle ilişkisini vurguluyordu. Hitit kralları "Güneşim" unvanını taşıyordu. Yazılıkaya'daki kabartmalarda ve Hattuşa'dan çıkan mühürlerde bu sembolün örneklerini görmek mümkün.

Yani bugün Türkiye'de yaşayan biri için kanatlı disk, uzak bir uzay sembolü değil, kendi topraklarının eski kraliyet sanatının bir parçası. Bu bağlantıyı forumlarda neredeyse hiç görmüyorum.

Siz Hitit mühürlerindeki kanatlı diski hiç fark ettiniz mi?

Asur'dan Pers'e

Asur'da kanatlı disk, çoğu zaman bir tanrı figürüyle birlikte gösteriliyordu. Diskin içinden yarı bedeniyle çıkan, elinde bir yay ya da bir halka tutan bir figür, Asur kabartmalarında sık görülüyor. Bu figürün kim olduğu tartışmalı; bazı akademisyenler onu Asur'un ulusal tanrısı Aşur, bazıları ise güneş tanrısı Şamaş olarak yorumluyor.

Pers İmparatorluğu, bu motifi Asur'dan devraldı. Persepolis'teki saray kabartmalarında ve Bisutun'daki Büyük Darius yazıtında, kanatlı diskin içinden çıkan bir figür var. Bu figür, sonraki yüzyıllarda "Faravahar" adıyla Zerdüştlüğün en tanınmış sembolü haline geldi. Faravahar'ın Pers döneminde neyi temsil ettiği akademisyenler arasında tartışmalı; ama bugün Zerdüştler ve İran kültürüne bağlı pek çok kişi için bir kimlik sembolü.

Bu, sembolün yaşadığı en ilginç dönüşümlerden biri. Bir Asur kraliyet işareti, Pers imparatorluk sanatına geçiyor, sonra bir dinin, en sonunda da bir ulusal kimliğin sembolü oluyor. İran'da bugün Faravahar, kolyelerde, araba aynalarında ve dövmelerde yaygın biçimde görülüyor.

Logolar ve kanat motifi

Kanatlı diskin modern tasarım dünyasındaki izleri ise daha dolaylı. Pek çok otomobil markası, hız ve özgürlük çağrışımı için kanat motifini logolarında kullanıyor. Bu logolar doğrudan Mezopotamya'dan esinlenmiş olmayabilir; ama ortada bir daire ve iki yana açılan kanatlar, izleyicinin zihninde aynı görsel kalıbı çağırıyor.

Forumlarda bu benzerlik, "şirketler Anunnaki sembollerini kullanıyor" iddiasına dönüşüyor. Oysa kanat motifinin kendisi, insan görsel kültüründe binlerce yıldır hız, yükseliş ve koruma anlamında kullanılıyor. Yunan tanrısı Hermes'in kanatlı sandaletleri, Roma'nın zafer tanrıçası Victoria'nın kanatları ve Orta Çağ meleklerinin tasvirleri, aynı kalıbın farklı örnekleri.

Bir sembolün yaygınlığı, onun gizli bir anlam taşıdığının değil, insan zihninin belirli biçimlere doğal olarak yöneldiğinin bir işareti olabilir. Kanatlar, uçabilen bir canlının en belirgin özelliği; daire ise güneşin ve bütünlüğün en eski simgesi. Bu ikisinin birleşmesi, neredeyse kaçınılmaz.

Dövme stüdyosunda

Son yıllarda kanatlı disk, dövme kültüründe de yaygınlaştı. Dövme stüdyolarının katalog sayfalarında, Mısır, Asur ve Pers versiyonlarının yanı sıra, "Anunnaki dövmesi" olarak etiketlenen tasarımlar da görüyorum. Bu tasarımlar, genellikle farklı kültürlerden alınan öğeleri birleştiriyor: Mısır kanatları, Asur figürü, bazen de bir gezegen.

Dövme, bir sembolü bedenle ilişkilendirmenin en kalıcı yolu. Birinin kolunda bir kanatlı disk taşıması, o sembole kişisel bir anlam yüklediğini gösteriyor. Bu anlamı küçümsemek istemiyorum. Ama sembolün tarihini bilmenin, o anlamı zenginleştireceğini düşünüyorum. Bir dövmenin Hitit krallarının, Pers imparatorlarının ve Zerdüşt inananlarının taşıdığı bir mirasla bağlantılı olduğunu bilmek, ona daha derin bir katman ekliyor.

Siz bir semboli bedeninizde taşısaydınız, onun tarihini bilmek ister miydiniz?

Ekranlarda ve oyunlarda

Kanatlı diskin yayılmasında görsel medyanın da büyük payı var. Fantastik ve bilimkurgu filmlerinde, video oyunlarında ve çizgi romanlarda, eski uygarlık temalı sahnelerde bu sembol sık sık bir dekor öğesi olarak kullanılıyor. 1994 yapımı "Stargate" filmi, Mısır sembollerini uzaylı bir yönetici sınıfla ilişkilendiren en etkili yapımlardan biriydi. Film ve onu izleyen televizyon dizileri, eski tanrıların aslında yeryüzüne inen yabancı varlıklar olduğu fikrini geniş bir izleyici kitlesine taşıdı.

Bu yapımlar, belirli bir antik sembolün kaynağını açıklamak gibi bir amaç taşımıyor; yalnızca atmosfer yaratıyor. Ama izleyiciler, bu atmosferi gerçek dünyaya geri taşıyor. Bir oyunda ya da filmde kanatlı diski uzay gemilerinin yanında gören biri, bir müzede aynı sembolle karşılaştığında, zihninde ilk olarak o sahneyi hatırlıyor.

Bu döngü, Anunnaki anlatısının görsel dilinin büyük ölçüde popüler kültür tarafından biçimlendirildiğini gösteriyor. Tabletlerden çok, ekranlar bu dilin sözlüğünü yazıyor.

Siz kanatlı diski ilk kez bir müzede mi, yoksa bir ekranda mı gördünüz? Bu ilk karşılaşma, sembole bakışınızı nasıl etkiledi?

Tanrılar arasındaki ilişki

Mezopotamya'da kanatlı disk, tanrılar arasındaki hiyerarşinin görsel bir ifadesiydi. Asur kabartmalarında disk, genellikle kralın ve kutsal ağacın üzerinde yer alıyordu. Bu kompozisyon, tanrının kralı koruduğunu ve kralın da tanrısal düzeni yeryüzünde temsil ettiğini anlatıyordu. Kanatlı disk, tanrılar ile kral arasındaki ilişkinin, yani yukarıdan aşağıya akan bir korumanın sembolüydü.

Bu ilişkide tanrılar, kralları seçen ve onlara güç veren varlıklar olarak görülüyordu. Asur kralları, yazıtlarında Aşur'un onları seçtiğini ve onlara krallık verdiğini tekrar tekrar vurguluyordu. Kanatlı disk, bu seçilmişliğin mührüydü.

Akademik okuma

Akademisyenler, kanatlı diski bir güneş ve gök sembolü olarak yorumluyor ve onun farklı kültürlerdeki anlamlarını ayrı ayrı inceliyor. Dominique Collon ve başka sanat tarihçileri, sembolün Mısır'dan Mezopotamya'ya ve Anadolu'ya nasıl geçtiğini, her kültürün onu nasıl kendi diline uyarladığını ayrıntılı biçimde gösterdi. Bu geçiş, Tunç Çağı'nın yoğun diplomatik ve ticari ilişkileri sayesinde gerçekleşti.

Sitchin'in okuması

Sitchin, kanatlı diski Nibiru'nun sembolü olarak gördü. Ona göre disk, gezegenin kendisini, kanatlar ise onun gökteki hareketini ya da Anunnaki'nin uçan araçlarını temsil ediyordu. Bu okuma, sembolün farklı kültürlerdeki çeşitli kullanımlarını tek bir anlama indirgiyor.

Forumlarda

Forumlarda kanatlı disk, bir tür tanıma işareti gibi kullanılıyor. Bir sembolü gördüğünde onu Anunnaki ile ilişkilendiren biri, aynı sembolü pek çok yerde görmeye başlıyor. Bu, psikologların "seçici dikkat" dediği bir süreç: Bir şeyi aramaya başladığınızda, onu her yerde görüyorsunuz.

SohbeX teorisi

Spekülasyon olarak okuyun. Bana öyle geliyor ki kanatlı diskin bu kadar yayılmasının nedeni, onun "boş bir kap" olması. Sembol, o kadar sade ve o kadar evrensel bir biçime sahip ki, her kültür ve her inanç topluluğu, ona kendi anlamını koyabiliyor. Hitit kralı onu güneş olarak, Zerdüşt inananı onu ruhun rehberi olarak, Anunnaki forumcusu ise onu Nibiru olarak görüyor. Belki de sembolün gücü, tek bir anlamı olmamasında.

Bu bir yorum; kesin bir bilgi değil.

Bu sembolün en sevdiğim örneği, Anadolu'dan. Hitit mühürlerinde kral adının üzerinde süzülen kanatlı disk, bana bu toprakların binlerce yıl önce de büyük bir kültürel kavşak olduğunu hatırlatıyor. Mısır'dan gelen bir motif, Hattuşa'da yerel bir anlam kazanıyor, sonra Asur'a ve Pers'e uzanıyor. Bu yolculuk, sembolün bir uzay kökenine ihtiyaç duymadan ne kadar zengin bir hikâyesi olduğunu gösteriyor. Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde bu mühürlerin örneklerine bakmak, bence bu yolculuğu anlamanın en kolay yolu. Bir müze ziyareti, bir forum başlığından çok daha fazlasını öğretebilir.

Kanatlı disk, bir gezegenin değil, kültürler arasında kurulan köprülerin sembolü olarak okunduğunda, bence çok daha anlamlı bir hikâye anlatıyor.

Bir dahaki sefere o kanatları gördüğünüzde, Hattuşa'yı da hatırlayın.

Size soru

Kanatlı diski en son nerede gördünüz? Bir logoda, bir dövmede, bir müze vitrininde? Bir sembolün farklı kültürlerde farklı anlamlar taşıması size ne düşündürüyor? Yorumlarda paylaşın.

Bir sonraki yazıda uzay limanı iddialarının neden bu kadar yayıldığına bakacağım.