Gözcüler anlatısı neden bu kadar yayıldı? Bir çobanın taşı, bir İskoç gezgin ve bir Hollywood filmi

Gözcüler, Anunnaki forumlarında son yıllarda en çok anılan figürlerden biri haline geldi. Hermon Dağı'na inen, insanlara yasak bilgileri öğreten ve devlerin babası olan bu göksel varlıklar, pek çok kullanıcı tarafından Anunnaki'nin Kutsal Kitap geleneğindeki karşılığı olarak görülüyor. Burada, bu anlatının neden bu kadar yaygınlaştığına bakmak istiyorum. Önceki yazıda Nefilim'i ele almıştım; burada odak, Gözcüler'in hikâyesini taşıyan metnin, yani Hanok'un Birinci Kitabı'nın, modern okura nasıl ulaştığı.

Bir metnin uzun yolculuğu

Hanok'un Birinci Kitabı'nın tam metni, yüzyıllar boyunca yalnızca Ge'ez dilinde, yani klasik Etiyopya dilinde korundu. Etiyopya kilisesi bu kitabı kutsal metinleri arasında saydı ve kopyalamaya devam etti. Avrupa'da ise kitap, yalnızca bazı Yunanca alıntılar ve erken kilise yazarlarının göndermeleri aracılığıyla biliniyordu.

1773'te İskoç gezgin James Bruce, Etiyopya'dan dönerken yanında kitabın Ge'ez dilindeki nüshalarını getirdi. Bu nüshalar Avrupa'da büyük ilgi uyandırdı. 1821'de Oxford'da İbranice profesörü olan Richard Laurence, kitabın ilk İngilizce çevirisini yayımladı. 1912'de ise R. H. Charles'ın çevirisi çıktı. Charles'ın çevirisi, telif süresinin dolmasıyla birlikte internette ücretsiz olarak yayılan çeviri oldu. Bugün forumlarda alıntılanan Hanok pasajlarının büyük kısmı, bu yüz yılı aşkın çeviriden geliyor.

Bu ayrıntı bana önemli görünüyor. İnternetin ilk yıllarında, ücretsiz erişilebilen eski metinler, yeni okurlar için kolay bir kaynak oldu. Bir metnin dijital ortamda serbestçe dolaşması, onun forum kültürüne girmesini büyük ölçüde hızlandırdı.

Siz Hanok kitabını hiç baştan sona okudunuz mu, yoksa yalnızca alıntılarını mı gördünüz?

Bir çobanın attığı taş

1947'de Ölü Deniz'in kuzeybatı kıyısındaki Kumran yakınlarında, kayıp bir keçiyi arayan Bedevi bir çoban, bir mağaraya taş attı ve içeriden kırılan bir çömleğin sesini duydu. Mağarada bulunan parşömenler, yirminci yüzyılın en büyük arkeolojik keşiflerinden biri olarak tarihe geçti.

Sonraki yıllarda, özellikle Dördüncü Mağara'da, Hanok kitabının Aramice parçaları bulundu. Bu parçalar, kitabın Hristiyanlık öncesine, en azından bazı bölümlerinin Milattan önceki yüzyıllara uzandığını gösterdi. Polonyalı akademisyen Józef Milik, 1976'da bu parçaları yayımladı. Aynı mağaralarda, bir önceki yazıda değindiğim Devler Kitabı'nın parçaları da vardı.

Ölü Deniz Parşömenleri'nin keşfi, uzun yıllar boyunca bir gizlilik söylentisiyle birlikte anıldı. Parşömenlerin yayımlanmasının onlarca yıl sürmesi, bazı yazarların Vatikan'ın ya da akademik bir çevrenin bilgileri sakladığını iddia etmesine yol açtı. Michael Baigent ve Richard Leigh'in 1991'de yayımlanan "The Dead Sea Scrolls Deception" kitabı, bu iddiaları geniş bir okur kitlesine ulaştırdı. Gecikmenin asıl nedeni, küçük bir uzman ekibinin binlerce parçayla uğraşması ve yayın haklarını sıkı tutmasıydı. 1991'de parşömenlerin fotoğraflarına erişim serbest bırakıldığında, tartışmalar yatıştı; ama gizlilik söylentisi, Gözcüler anlatısına bir sır havası kattı.

Hollywood'un Gözcüleri

2014'te Darren Aronofsky'nin "Noah" filmi vizyona girdi. Filmde Gözcüler, ışıktan varlıkların yeryüzüne düşüp taştan devlere dönüşmesiyle canlandırılmıştı. Bu taş devler, Nuh'a gemiyi yapmasında yardım ediyordu. Bu yorum, Hanok kitabındaki Gözcüler'den oldukça farklıydı; ama milyonlarca seyirciye "Gözcü" kelimesini tanıttı.

Filmin yayınlanmasından sonra, forumlarda ve arama motorlarında Gözcüler hakkındaki ilginin belirgin biçimde arttığını gözlemledim. Pek çok kullanıcı, filmdeki taş devlerin hangi kaynaktan geldiğini sordu ve Hanok kitabına ulaştı. Oradan Sitchin'e ve Anunnaki'ye geçmek, bir tık uzaklıktaydı.

Bu zincir, bir sinema filminin eski bir metni nasıl yeniden canlandırabileceğini gösteriyor. Bir film, bir yorumdur; ama izleyiciyi kaynağa yönlendiren bir kapı olabilir.

Etiyopya'nın unutulan kütüphanesi

Gözcüler tartışmalarında Etiyopya'nın payı neredeyse hiç anılmıyor, oysa bu metni bize ulaştıran asıl topluluk orası. Etiyopya Ortodoks Tewahedo Kilisesi'nin kanonu, Batı kiliselerinin kanonundan daha geniş. Hanok'un yanı sıra Jübileler kitabı da bu kanonda yer alıyor. Jübileler de Gözcüler'in hikâyesini anlatıyor, ama farklı bir ayrıntıyla: Orada Gözcüler, başlangıçta insanlara adaleti ve doğruluğu öğretmek için yeryüzüne gönderiliyor ve ancak sonra yoldan çıkıyor.

Bu ayrıntı, apkallu ile Gözcüler arasındaki bağlantıyı daha da ilginç kılıyor. Jübileler'deki Gözcüler, başlangıçta bilge öğretmenler; tıpkı Mezopotamya'daki apkallu gibi. Düşüş, sonradan geliyor.

Etiyopya manastırlarında kuşaklar boyunca elle kopyalanan bu metinler olmasaydı, bugün forumlarda Gözcüler'i tartışamayacaktık. Bu, bana bir metnin hayatta kalmasının ne kadar kırılgan ve ne kadar emek gerektiren bir süreç olduğunu hatırlatıyor. Bir keşişin mum ışığında kopyaladığı bir sayfa, yüzyıllar sonra bir ekranda bir tartışma başlatıyor.

Siz Etiyopya'nın bu katkısını daha önce duymuş muydunuz?

Hermon Dağı'nın coğrafyası

Hanok kitabı, Gözcüler'in inişini Hermon Dağı'na yerleştiriyor. Hermon, bugünkü Lübnan, Suriye ve İsrail sınırlarının kesiştiği bölgede yükselen, kışın karla kaplanan bir dağ. Antik dönemde bu dağın çevresinde pek çok tapınak vardı. Akademisyenler, Hermon'un çevredeki halklar için kutsal bir dağ olmasının, Hanok yazarlarının bu seçimini etkilediğini düşünüyor. Kutsal bir dağı, düşmüş varlıkların iniş yeri olarak anlatmak, rakip kültlere yönelik bir eleştiri olarak da okunabilir.

Tanrılar arasındaki ilişki ve apkallu bağlantısı

Gözcüler anlatısının Mezopotamya ile bağlantısı, akademik dünyada da ciddi biçimde tartışılıyor. Estonyalı Asurolog Amar Annus, 2010'da yayımladığı "On the Origin of Watchers" başlıklı makalesinde, Hanok'taki Gözcüler'in Mezopotamya'daki apkallu bilgelerinin bir tersyüz edilmiş versiyonu olduğunu öne sürdü.

Mezopotamya geleneğinde apkallu, tufandan önce Enki tarafından insanlara gönderilen yedi bilgeydi. Onlar, insanlara uygarlığın sanatlarını, yazıyı, tarımı ve mimariyi öğretti. Bu bilgelik, olumlu bir armağan olarak görülüyordu. Hanok kitabında ise Gözcüler, insanlara metal işçiliğini, silah yapımını, büyüyü ve yıldız bilgisini öğretiyor; ama bu öğretiler, yeryüzünün yozlaşmasına yol açıyor. Gözcüler'in lideri Şemihaza ve metal işçiliğini öğreten Azazel, cezalandırılıyor.

Annus'a göre bu fark, bilinçli bir tepki. Babil sürgünü sırasında ve sonrasında Mezopotamya kültürüyle karşılaşan Yahudi yazarlar, apkallu'nun yüceltilen bilgeliğini, yasak bir bilgi olarak yeniden anlattı. Mezopotamya'da Enki'nin armağanı olan bilgi, Hanok'ta bir düşüşün nedeni oldu.

Bu okuma, Enki ve Enlil arasındaki gerilimi de hatırlatıyor. Mezopotamya metinlerinde Enki, insanlara bilgi ve yardım veren tanrıyken, Enlil düzeni ve sınırları koruyan tanrı. Hanok yazarları, bir anlamda Enlil'in tarafını tutuyor gibi: Bilgi, kontrolsüz yayıldığında tehlikeli.

Akademik okuma

Akademisyenler, Hanok kitabını, Helenistik dönemde Yahudi topluluklarının yabancı kültürlerle karşılaşmasına verilen bir tepki olarak da okuyor. George Nickelsburg, kitabın Gözcüler bölümünü, Büyük İskender'in ardından gelen savaşların ve kültürel çalkantının bir yansıması olarak yorumladı. Gözcüler'in getirdiği silahlar ve yozlaşma, o dönemin şiddet deneyimini mitolojik bir dille anlatıyor olabilir.

Sitchin'in okuması

Sitchin, Gözcüler'i, Anunnaki'nin Dünya'ya inen ve insanlarla karışan bir alt grubu olarak gördü. Ona göre Hermon Dağı, bir iniş noktasıydı. Bu okuma, Hanok'un ahlaki ve teolojik boyutunu bir kenara bırakarak, metni bir tarihsel kayıt gibi ele aldı.

Forumlarda

Forumlarda Gözcüler, genellikle Anunnaki ile Kutsal Kitap arasında bir köprü olarak kullanılıyor. Bu köprü, hem Sitchin okurlarını hem de dini çevrelerden gelen meraklıları bir araya getiriyor. Bazı tartışmalarda, Gözcüler'in "iyi" mi "kötü" mü olduğu, yani Enki gibi insanlara yardım eden mi, yoksa onları yozlaştıran mı oldukları üzerine uzun yazışmalar görüyorum.

SohbeX teorisi

Spekülasyon olarak okuyun. Bana öyle geliyor ki Gözcüler anlatısının yayılması, bilgiye karşı ikircikli tutumumuzun bir yansıması. Bir yandan bilgiyi bir armağan olarak görüyoruz; öte yandan her yeni teknolojinin bir bedeli olduğunu biliyoruz. Apkallu ile Gözcüler arasındaki fark, bu ikircikliği çok eski bir zamanda dile getiriyor. Belki de bu yüzden, yapay zekâ ve genetik teknolojiler üzerine tartışmaların yoğunlaştığı yıllarda, Gözcüler yeniden gündeme geldi.

Bu bir yorum; kesin bir bilgi değil.

Bir de şunu eklemek istiyorum: Gözcüler'in hikâyesini okurken, onları ne tamamen kötü ne de tamamen iyi olarak görmek bence daha verimli. Hanok yazarları, onları cezalandırılan varlıklar olarak anlatıyor; ama öğrettikleri bilgilerin, yani metal işçiliğinin, takvim bilgisinin ve şifalı bitkilerin, insan hayatının vazgeçilmez parçaları olduğunu da biliyorlardı. Bu çelişki, metnin en insani yanı. Bir yanda bilgiye duyulan hayranlık, öbür yanda onun yol açabileceği yıkıma duyulan korku. Bu iki duygu, Kumran mağaralarındaki yazarlarda olduğu kadar bizde de yaşıyor.

Size soru

Gözcüler'in insanlara öğrettiği bilgiler, sizce bir armağan mıydı, bir lanet mi? "Noah" filmini izlediniz mi; taş devler size Hanok kitabını okuma isteği verdi mi? Apkallu ile Gözcüler arasındaki bu tersine dönüş size ne düşündürüyor? Yorumlarda paylaşın.

Bir sonraki yazıda Oannes anlatısının ve balık giysili bilgenin neden bu kadar yayıldığına bakacağım. O zamana kadar, Hanok'u bir kez de kendi gözlerinizle okumanızı öneririm.