Enmebaragesi: efsaneden tarihe geçen ilk kral

Sümer Kral Listesi'nde, yüzlerce isim var. Bunların çoğu, yalnızca bu listede ve onun kopyalarında geçiyor. Ama listedeki bir isim, özel bir yere sahip: Kiş kralı Enmebaragesi. Çünkü Enmebaragesi, listede adı geçen krallar arasında, kendi döneminden kalma bir yazıtla varlığı doğrulanan, bilinen en eski kral.

Listeye göre, Enmebaragesi, dokuz yüz yıl hüküm sürdü ve Elam'ın silahlarını ganimet olarak aldı. Bu, açıkça, efsanevi bir süre. Ama aynı kralın adı, kırık bir taş vazo parçasının üzerinde, kendi döneminin yazısıyla kazınmış olarak duruyor. Efsane ile tarih, bu kralda, ilk kez, aynı noktada buluşuyor. Bir efsane kahramanının gerçek olduğunu kanıtlayan küçük bir taş parçası, size ne hissettirir?

Vazo parçaları

Enmebaragesi'nin varlığına dair en önemli kanıt, iki küçük taş parçası. Bunlardan biri, Diyala bölgesinde, Hafacî'de, yani antik Tutub'da, Chicago Üniversitesi Doğu Enstitüsü'nün 1930'larda yaptığı kazılarda bulundu. Bu parça, bir kaymaktaşı vazonun kırık bir parçası. Üzerinde, "Mebaragesi, Kiş kralı" yazıyor.

Burada dikkat çekici bir ayrıntı var: yazıtta, adın başındaki "En" hecesi yok. Ad, "Mebaragesi" olarak yazılmış. Akademisyenler, bu iki adın, aynı kişiye ait olduğunu düşünüyor. "En", Sümerce'de "efendi" ya da "rahip-yönetici" anlamına gelen bir unvan. Sonraki dönemlerde, bu unvan, adın bir parçası haline gelmiş olabilir.

İkinci parça, bir başka taş kabın parçası ve benzer bir yazıt taşıyor. Bu parçanın kökeni, ilk parçanınki kadar açık değil.

Bu yazıtların dili ve yazı biçimi, Erken Hanedanlık döneminin ikinci evresine, yani MÖ yaklaşık 2700'e tarihleniyor. Bu, Enmebaragesi'nin, bu dönemde yaşamış olduğunu gösteriyor.

Kiş'in kralı

Enmebaragesi'nin unvanı, "Kiş kralı". Bu unvan, Sümer tarihinde, özel bir anlam taşıyordu. Kiş, Sümer Kral Listesi'ne göre, tufandan sonra krallığın ilk indiği kentti. Bu nedenle, "Kiş kralı" unvanı, bir tür üstünlük ve meşruiyet simgesi haline geldi.

Sonraki dönemlerde, Kiş'in kendisini yönetmeyen krallar bile, bu unvanı kullandı. Örneğin, Lagaş kralı Eannatum, bir dönem, kendini "Kiş kralı" olarak tanıttı. Akadlı Sargon da, bu unvanı kullandı. Bazı araştırmacılar, bu unvanın, zamanla, "dünyanın kralı" ya da "evrenin kralı" gibi bir anlam kazandığını düşünüyor. Çünkü Akadca'da, "kişşatum" kelimesi, "bütünlük" ya da "evren" anlamına geliyordu. Bu kelime oyunu, unvanın anlamını genişletmiş olabilir.

Enmebaragesi'nin döneminde ise, "Kiş kralı" unvanı, büyük olasılıkla, gerçekten Kiş'i yöneten bir kralı ifade ediyordu. Ama Enmebaragesi'nin yazıtının, Kiş'ten uzakta, Diyala bölgesinde bulunması, onun etkisinin, Kiş'in sınırlarını aştığını gösteriyor.

Elam'ın silahları

Sümer Kral Listesi, Enmebaragesi'nin, Elam'ın silahlarını ganimet olarak aldığını kaydediyor. Bu, listede, bir kralın başarısının belirtildiği nadir örneklerden biri. Liste, genellikle, yalnızca kralların adlarını ve hükümdarlık sürelerini veriyor.

Bu kayıt, Enmebaragesi'nin, Elam'a karşı bir sefer düzenlediğini ve başarılı olduğunu gösteriyor. Elam, Mezopotamya'nın doğusunda, bugünkü İran'ın güneybatısında bulunan bir bölgeydi. Mezopotamya ile Elam arasındaki çatışmalar, binlerce yıl boyunca sürdü. Enmebaragesi'nin seferi, bu çatışmaların bilinen en eski örneklerinden biri olabilir.

Agga ve Gılgamış

Sümer Kral Listesi'ne göre, Enmebaragesi'nin ardından, oğlu Agga, Kiş'in kralı oldu. Agga, Sümer şiiri "Gılgamış ve Agga"nın kahramanlarından biri. Bu şiirde, Agga, Uruk'a elçiler gönderiyor ve Uruk'un, Kiş'e boyun eğmesini istiyor. Gılgamış, bu talebi reddediyor ve Agga, Uruk'u kuşatıyor.

Şiirin sonu, beklenmedik. Gılgamış, surların üzerinden göründüğünde, Agga'nın ordusu dağılıyor. Gılgamış, Agga'yı esir alıyor; ama sonra, onu serbest bırakıyor ve Kiş'e geri gönderiyor. Gılgamış, Agga'nın, bir zamanlar, kendisine iyilik yaptığını hatırlatıyor.

Bu şiir, Enmebaragesi'nin ailesi ile Gılgamış'ı, aynı tarihsel dönemde yaşayan kişiler olarak sunuyor. Enmebaragesi'nin tarihselliği kanıtlandığına göre, bu şiir, Gılgamış'ın da tarihsel bir kişi olabileceğine dair dolaylı bir kanıt olarak kullanılıyor.

Tummal'daki iz

Nippur'daki Ninlil'e ait Tummal yapısının tarihini anlatan yazıt da, Enmebaragesi'yi, yapının ilk kurucusu olarak anıyor. Bu, Enmebaragesi'nin, Sümer'in dinsel merkezi Nippur'da da etkili olduğunu düşündürüyor. Bir Kiş kralının, Nippur'da bir yapı inşa ettirmesi, onun, Sümer'in tamamı üzerinde bir tür üstünlük iddiası taşıdığını gösteriyor.

Tanrılar arasındaki ilişki

Enmebaragesi'nin yazıtları, çok kısa ve tanrılardan söz etmiyor. Ama Tummal'daki inşaat, onun, Enlil'in eşi Ninlil ile özel bir ilişki kurduğunu gösteriyor. Nippur'daki tanrılarla ilişki kurmak, Sümer'de, bir kralın meşruiyetinin en önemli dayanaklarından biriydi.

Kiş'in kendi tanrısı ise, savaş tanrısı Zababa'ydı. Zababa, sonraki dönemlerde, Ninurta ile özdeşleştirildi. Enmebaragesi'nin, Elam'a karşı seferi, bu savaşçı tanrının himayesinde gerçekleşmiş olabilir.

Kiş'in kazıları

Kiş'in kalıntıları, bugün, Irak'ta, Babil'in yaklaşık on beş kilometre doğusunda, geniş bir alana yayılmış bir dizi höyükte bulunuyor. Bu höyüklerin en önemlileri, Tell Uhaymir ve Tell İngharra. Kiş'te ilk kazıları, 1912'de, Fransız arkeolog Henri de Genouillac yaptı. Ardından, 1923 ile 1933 arasında, Oxford Üniversitesi ve Chicago'daki Field Museum'un ortak ekibi, Stephen Langdon'ın yönetiminde, büyük çaplı kazılar yürüttü.

Bu kazılar, Kiş'te, Erken Hanedanlık dönemine ait bir saray ve tapınaklar buldu. "A Sarayı" olarak bilinen yapı, Mezopotamya'da bulunan en eski anıtsal saraylardan biri. Bazı araştırmacılar, bu sarayın, Enmebaragesi'nin ya da onun hanedanlığından kralların döneminde inşa edildiğini düşünüyor; ama bu, kesin değil.

Kazılar, aynı zamanda, Kiş'te, kalın bir tufan tabakası buldu. Bu tabaka, nehir taşkınlarının bıraktığı bir çökelti. Kazıcılar, başlangıçta, bunu, Sümer Kral Listesi'ndeki tufanla ilişkilendirdi. Ama bu tabakanın tarihi, Ur'da Woolley'nin bulduğu tufan tabakasıyla uyuşmuyordu. Bugün, akademisyenler, bu tabakaların, farklı dönemlerde yaşanan yerel taşkınların izleri olduğunu düşünüyor.

Ne yazık ki, Oxford-Field Museum kazıları, bugünkü standartlara göre, yetersiz belgelendi. Bu nedenle, Kiş'teki katmanların ve buluntuların tarihlendirilmesi, hâlâ tartışmalı. Son yıllarda, Field Museum'daki koleksiyon, yeniden incelenerek, eski kazıların sonuçları yeniden değerlendiriliyor.

Aynı dönemde Mısır

Enmebaragesi'nin, "kanıtlanmış ilk kral" unvanı, yalnızca Mezopotamya için geçerli. Mısır'da, Birinci Hanedanlık kralları, Enmebaragesi'den birkaç yüz yıl önce, kendi adlarını taşıyan yazıtlar bıraktı. Narmer Paleti, bu yazıtların en ünlüsü. Bu, yazının, Mısır'da da, Mezopotamya'yla aşağı yukarı aynı dönemde, kraliyet amaçlarıyla kullanılmaya başlandığını gösteriyor.

Sizce bir kralın tarihsel sayılması için, kendi döneminden kalma bir yazıt mı yeterli, yoksa daha fazlası mı gerekir?

Erken Hanedanlık dönemi nasıl bölünüyor?

Enmebaragesi'nin yaşadığı dönemi anlamak için, akademisyenlerin kullandığı dönemlendirmeye kısaca bakmak faydalı. Erken Hanedanlık dönemi, genellikle, üç evreye ayrılıyor: Erken Hanedanlık I, II ve III. Bu bölünme, 1930'larda, Diyala bölgesindeki kazılar sırasında, Henri Frankfort ve ekibi tarafından, tapınakların ve çanak çömleğin değişimine göre önerildi.

Enmebaragesi'nin vazosu, Erken Hanedanlık II evresine tarihleniyor. Bu evreden kalan yazılı belgeler, son derece az. Kraliyet yazıtları, ancak Erken Hanedanlık III evresinde, yani Ur Kraliyet Mezarlığı ve Lagaş'ın ilk hükümdarları döneminde, sıklaşıyor. Bu, Enmebaragesi'nin kısa yazıtını, kendi döneminden kalan nadir belgelerden biri yapıyor.

Bazı araştırmacılar, Erken Hanedanlık II evresinin, bağımsız bir evre olarak var olup olmadığını bile sorguluyor. Bu tartışma, Enmebaragesi'nin tam tarihini de belirsizleştiriyor.

Akademik okuma

Akademisyenler, Enmebaragesi'yi, Mezopotamya'da, tarihin, efsaneden ayrılmaya başladığı noktanın simgesi olarak görüyor. Dietz Otto Edzard, Enmebaragesi'nin yazıtlarının, Sümer Kral Listesi'nin en azından bazı bölümlerinin, gerçek tarihsel bilgilere dayandığını kanıtladığını vurguladı.

Ama aynı zamanda, listenin verdiği dokuz yüz yıllık hükümdarlık süresi, listenin, tarihsel bilgileri, efsanevi bir çerçevede sunduğunu hatırlatıyor.

Sitchin'in okuması

Sitchin, Enmebaragesi'nin uzun hükümdarlık süresini, Anunnaki kökenli kralların uzun ömürlülüğünün bir kanıtı olarak yorumladı. Ona göre, Enmebaragesi, yarı tanrısal bir kraldı.

Akademik okumada, bu süre, listenin efsanevi bölümünden tarihsel bölümüne geçişin bir parçası olarak değerlendiriliyor.

Forumlarda

Forumlarda Enmebaragesi, genellikle, "tarihin ilk kanıtlanmış kralı" olarak anılıyor. Bazı kullanıcılar, bu unvanın, tartışmalı olduğunu; Mısır'da, aynı dönemde ya da daha önce, adı bilinen krallar bulunduğunu hatırlatıyor.

SohbeX teorisi

Spekülasyon olarak okuyun. Bence Enmebaragesi'nin vazo parçası, bize, efsanelerin, çoğu zaman, gerçek bir çekirdeğe sahip olduğunu hatırlatıyor. Dokuz yüz yıl hüküm süren bir kral, imkânsız; ama bir zamanlar, Kiş'te, adı Mebaragesi olan bir kral gerçekten yaşadı ve bir tanrıya bir vazo adadı.

Belki de Sümer Kral Listesi'nin diğer efsanevi kralları da, bir gün, benzer bir taş parçasıyla, tarihe geçecek.

Bu bir yorum; kesin bir bilgi değil.

Size soru

Bir efsanevi kralın, küçük bir taş parçasıyla tarihe geçmesi size ne düşündürüyor? Sümer Kral Listesi'nde, varlığının kanıtlanmasını en çok istediğiniz kral hangisi? Yorumlarda yazın.