"Enki fraksiyonu" paylaşımları neden bu kadar yayıldı? İyi tanrı, kötü tanrı ve Nippur'daki o ziyafet
Sosyal medyada Anunnaki hakkında paylaşım yapan hesaplara bakarsanız, bir noktada şu ayrımla karşılaşırsınız: Enki fraksiyonu ve Enlil fraksiyonu. Bu anlatıya göre Anunnaki iki gruba bölünmüştü. Enki ve onun soyu insanlığı seven, ona bilgi veren ve özgürleşmesini isteyen taraftı. Enlil ve onun soyu ise insanlığı köle olarak tutmak, cahil bırakmak ve gerektiğinde yok etmek isteyen taraftı. Paylaşımlar genellikle bir soruyla bitiyor: Sen hangi taraftasın?
Bu yazının konusu, bu ayrımın nereden geldiği, Sümer metinlerinin bu konuda ne söylediği ve bu paylaşımların neden bu kadar kolay yayıldığı. Bir paylaşımın değil, bir paylaşım türünün hikâyesi.
Bir kitaptan bir kimliğe
İki fraksiyon fikrinin en açık kaynağı, Zecharia Sitchin'in 2002'de yayımladığı "The Lost Book of Enki" adlı kitabı. Sitchin bu kitapta, Enki'nin kendi ağzından anlatıldığını öne sürdüğü bir hikâyeyi yeniden kurdu. Kitap bir çeviri değil; Sitchin, farklı Sümer ve Akad metinlerinden aldığı parçaları ve kendi yorumlarını birleştirerek, Enki'nin bakış açısıyla yazılmış bir anlatı oluşturdu. Bu anlatıda Enki, ağabeyi Enlil'in sertliğine karşı insanlığı koruyan bilge ve şefkatli bir figür.
Bu kitaptan sonra, Enki'yi insanlığın gizli dostu olarak gören anlatılar çoğaldı. Bazı ezoterik gruplar ve içerik üreticileri, bu fikri dini ve siyasi alegorilerle birleştirdi. Kutsal Kitap'taki yılanın aslında Enki olduğu, insanlara bilgi vererek onları özgürleştirdiği ve bu yüzden "kötü" ilan edildiği fikri bu anlatıların sık rastlanan bir parçası.
Zamanla bu fikir, bir kitap yorumu olmaktan çıkıp bir kimlik etiketine dönüştü. "Ben Enki tarafındayım" demek, ana akım dinlere, hükümetlere ya da kurumlara karşı bir duruşun sembolü haline geldi.
Tanrılar arasındaki ilişki: Nippur'daki ziyafet
Bu ayrımı Sümer metinleriyle karşılaştırmak için en iyi örneklerden biri, "Enki'nin Nippur'a Yolculuğu" adıyla bilinen Sümerce şiir. Bu şiir, fraksiyon anlatısının tam tersini gösteriyor.
Şiirde Enki, Eridu'da kendisi için görkemli bir tapınak inşa ediyor. Tapınak, Abzu'nun, yani tatlı suların derinliklerinin bir yansıması olarak anlatılıyor; gümüş ve lapis lazuliyle süslenmiş, şarkılarla kutsanmış. Tapınak tamamlandığında Enki, gemisine binip Nippur'a gidiyor. Nippur, Enlil'in kutsal şehri.
Nippur'da Enki, büyük bir ziyafet düzenliyor. An, Enlil ve diğer büyük tanrılar sofraya oturuyor; bira ve şarap içiliyor. Ziyafetin sonunda Enlil ayağa kalkıp Anunnaki'ye sesleniyor ve Enki'nin tapınağını övüyor. Enlil'in sözleri, Enki'nin yaptığı işe duyduğu hayranlığı ve takdiri ifade ediyor.
Bu sahnede iki kardeş arasında bir savaş yok. Biri bir eser yaratıyor, diğeri o eseri herkesin önünde övüyor. Sümer dininde Eridu ve Nippur, iki büyük kutsal merkez olarak birbirini tamamlıyor; şiir de bu dengeyi bir aile ziyafeti olarak anlatıyor.
Siz Enki ile Enlil'i hiç aynı sofrada, birbirini överken hayal etmiş miydiniz?
Metinlerde Enlil gerçekten kötü mü?
Fraksiyon paylaşımlarının en güçlü dayanağı, Enlil'in tufan kararı. Atra-Hasis destanında ve Gılgamış destanının tufan anlatısında, insanları yok etme kararında Enlil'in rolü gerçekten büyük. Bu, okurlara onu acımasız bir figür olarak görme gerekçesi veriyor.
Ama metinlerde Enlil'in başka yüzleri de var. Sümer ilahilerinde Enlil, toprağın bereketini sağlayan, krallığı düzenleyen ve adaletin koruyucusu olan tanrı olarak övülüyor. "Enlil ve Ninlil" şiirinde ise kendisi, tanrıların meclisi tarafından bir suç nedeniyle Nippur'dan sürgüne gönderiliyor; yani tanrılar arasında bile hesap veren bir figür. "Kazmanın Yaratılışı" adlı şiirde Enlil, insanlara kazmayı vererek tarımı ve inşaatı mümkün kılan tanrı olarak anlatılıyor.
Enki de metinlerde her zaman bir kahraman değil. Önceki yazılarda değindiğimiz "Enki ve Ninhursag" şiirinde merakı ve dikkatsizliği yüzünden hastalanıyor; "İnanna ve Enki" şiirinde sarhoşken medeniyetin me'lerini kaybediyor. Sümerliler iki tanrıyı da karmaşık, kusurlu ve güçlü karakterler olarak anlatmış.
"Enlil ve Ninlil" şiiri bu noktada ayrıca ilginç. Şiirde genç Enlil, nehir kıyısında yıkanan Ninlil'e onun isteği dışında yaklaşıyor. Tanrıların meclisi bunun üzerine Enlil'i "kirli" ilan ediyor ve şehirden çıkarıyor. Enlil yeraltı dünyasına doğru yola çıkıyor; Ninlil de onu izliyor. Yol boyunca Enlil kılık değiştirerek Ninlil'le üç kez daha birleşiyor ve bu birleşmelerden yeraltıyla ilişkili tanrılar doğuyor; ilk birleşmeden ise ay tanrısı Nanna dünyaya geliyor.
Bu şiir, en büyük tanrılardan birinin bile meclisin kurallarına tabi olduğunu gösteriyor. Yani Sümer metinlerinde Enlil, sınırsız bir tiran değil; hata yapan, cezalandırılan ve sürgüne giden bir tanrı. Fraksiyon paylaşımlarının neredeyse hiç anmadığı bir yüz bu.
Akademik okuma
Akademisyenler, Enlil ile Enki arasındaki gerilimi genellikle bir iyilik-kötülük karşıtlığı olarak değil, iki farklı kozmik işlevin karşılaşması olarak okuyor. Thorkild Jacobsen, "The Treasures of Darkness" adlı kitabında Mezopotamya dinini, doğadaki güçlerin kişileştirilmesi üzerinden açıklıyor. Bu çerçevede Enlil, fırtınanın ve otoritenin gücünü; Enki ise tatlı suyun, zanaatin ve zekânın gücünü temsil ediyor. İkisi de evrenin işleyişi için gerekli.
Tufan anlatısının akademik yorumları da Enlil'i tek başına bir kötü karakter olarak görmüyor. Pek çok araştırmacı, bu anlatıları insan nüfusu, doğal felaketler ve tanrıların yönetimi arasındaki dengeyi sorgulayan metinler olarak okuyor. Atra-Hasis destanının sonunda tanrılar, insanların sayısını sınırlayan çeşitli düzenlemeler getiriyor; yani anlatı bir savaşla değil, bir yeniden düzenlemeyle bitiyor.
Kutsal Kitap'taki yılanın Enki olduğu fikri ise akademide kabul görmüyor. Yaratılış kitabının yazıldığı dönem ve çevreyle Sümer şiirleri arasında yüzyıllar ve farklı kültürler var. Bazı ortak motifler olsa da, bir karakterin doğrudan diğerine dönüştüğünü gösteren bir kanıt yok.
Sitchin'in okuması
Sitchin'in "The Lost Book of Enki" kitabı, fraksiyon anlatısının ana kaynağı olsa da, Sitchin'in kendisi bu ayrımı sosyal medyadaki kadar keskin kurmamıştı. Onun anlatısında Enlil de, sert ama sorumluluk sahibi bir yönetici olarak görünüyor; Enki ise bazen kendi çıkarları için hareket eden bir figür. Sitchin'in kitabı, iki kardeşin karmaşık ilişkisini dramatize ediyordu; paylaşımlar ise bu dramayı bir takım tutma meselesine dönüştürdü.
Neden bu kadar yayıldı?
İlk neden, ikili yapının kolaylığı. İyi ve kötü, bizim taraf ve onların tarafı ayrımı, insan zihninin çok hızlı işlediği bir şema. Karmaşık bir mitolojiyi tek bir seçime indirmek, onu paylaşılabilir kılıyor.
İkinci neden, kimlik sunması. "Enki tarafı" olmak, bilgiye, özgürlüğe ve sorgulamaya değer veren biri olmak anlamına geliyor. Bu kimlik, bir paylaşımı beğenmenin ya da yeniden paylaşmanın ötesinde, bir topluluğa ait olma duygusu veriyor.
Üçüncü neden, dini anlatılarla kurduğu gerilim. Yılanın aslında iyi olduğu fikri, kışkırtıcı ve dikkat çekici. Bu tür paylaşımlar, hem destekçilerinden hem de karşı çıkanlardan yoğun tepki alıyor ve bu tepki onları daha da görünür kılıyor.
Dördüncü neden, görsel dil. Enki fraksiyonu paylaşımları genellikle çift sarmallı yılanlar, DNA görüntüleri ve silindir mühürlerden kesitlerle süsleniyor. Bu görseller, karmaşık bir iddiayı tek bakışta anlatılabilir hale getiriyor.
Forumlarda
Forumlarda fraksiyon tartışmaları sık sık sert bir hal alıyor. Bazı kullanıcılar Enki'yi bir kurtarıcı olarak görürken, eleştirel kullanıcılar metinlerden örnekler vererek iki tanrının da tek boyutlu olmadığını göstermeye çalışıyor. "Enki'nin Nippur'a Yolculuğu" gibi metinler, bu tartışmalarda pek az biliniyor; bilindiğinde de genellikle şaşkınlıkla karşılanıyor. Türkçe tartışmalarda bu ayrım bazen siyasi alegorilere bağlanıyor ve tartışma Sümer metinlerinden tamamen kopuyor.
Bu tartışmalarda en verimli anlar, kullanıcıların kendi taraflarını bir kenara bırakıp metnin bir satırına birlikte baktığı anlar oluyor. O zaman soru "kim iyi?" olmaktan çıkıp "bu satır ne söylüyor?" sorusuna dönüşüyor.
SohbeX teorisi
Spekülasyon olarak okuyun. Bana öyle geliyor ki Enki fraksiyonu paylaşımları, eski bir mitolojiyi modern bir siyasi dille okuma çabası. Bugün kurumlarla birey, otoriteyle özgürlük arasındaki gerilimi yoğun yaşıyoruz. Sümer metinlerinde Enlil'i otoriteyle, Enki'yi özgürlükle eşleştirmek, bu gerilimi binlerce yıllık bir hikâyeye bağlıyor ve ona bir derinlik kazandırıyor.
Ama Nippur'daki ziyafet sahnesi bana başka bir şey düşündürüyor. Belki de Sümerliler için asıl önemli olan, otoriteyle yaratıcılığın, düzenle zekânın aynı sofraya oturabilmesiydi. Enki'nin tapınağını inşa edip onu Enlil'e göstermeye gitmesi, Enlil'in de onu herkesin önünde övmesi, bir rekabeti değil, bir karşılıklı tanınmayı anlatıyor. Belki de bu eski şiirin bize söylediği, taraf seçmenin değil, tarafları aynı masada buluşturabilmenin bir erdem olduğu.
Bu bir yorum; kesin bir bilgi değil.
Size soru
Bir paylaşımda "Sen hangi taraftasın?" sorusuyla karşılaştığınızda ne hissediyorsunuz? Enlil'in insanlara kazmayı veren tanrı olarak da anlatıldığını biliyor muydunuz? Enki ile Enlil'in hikâyesini bir takım tutma meselesi olarak mı, yoksa iki farklı gücün dengesi olarak mı okursunuz? Yorumlarda yazın.