"Enki fraksiyonu" paylaşımları hakkında uzmanlar ne diyor? İyi ve kötü tanrı ikiliği, Gnostik bir gözlük ve İnanna'yı kurtaran iki küçük varlık

Sosyal medyada Anunnaki üzerine yapılan paylaşımlarda sık karşılaşılan bir ayrım var: "Enki fraksiyonu" ve "Enlil fraksiyonu". Bu ayrıma göre Enki, insanlığı seven, ona bilgi veren ve onu koruyan iyi tanrı; Enlil ise insanlığı köle olarak gören, onu cezalandıran ve yok etmek isteyen kötü tanrı. Bazı paylaşımlar, bu ayrımı bugüne kadar taşıyor ve dünyadaki olayları bu iki fraksiyonun mücadelesiyle açıklıyor.

Bu paylaşımların neden bu kadar yayıldığını ve Nippur'daki ziyafet sahnesini daha önce konuşmuştuk. Bu kez başka bir soruya odaklanıyorum: Mezopotamya dinini inceleyen uzmanlar, iyi ve kötü tanrı ayrımı hakkında ne söylüyor? Ve bu ayrım, nereden geliyor olabilir?

Uzmanların ilk itirazı: Mezopotamya'da ahlaki ikilik yok

Mezopotamya dini üzerine çalışan uzmanların büyük çoğunluğu, bu dinde tanrıların "iyi" ve "kötü" olarak ikiye ayrılmadığını vurguluyor. Thorkild Jacobsen'in "The Treasures of Darkness" adlı klasik çalışması ve Jean Bottéro'nun Mezopotamya dini üzerine yazdıkları, bu konuda sık başvurulan kaynaklar. Bu çalışmalara göre Mezopotamya tanrıları, doğanın ve toplumun farklı güçlerini temsil ediyordu ve her biri, hem yapıcı hem de yıkıcı yönlere sahipti.

Enlil, örneğin, tufanı gönderen tanrı olarak biliniyor; ama aynı zamanda, krallığı veren, tarımı düzenleyen ve kaderleri belirleyen tanrı. Sümer ilahilerinde Enlil, ülkenin bereketini sağlayan, sürüleri çoğaltan ve şehirleri koruyan bir baba olarak övülüyor. "Enlil'e İlahi" adlı uzun metin, onun olmadan hiçbir şeyin büyümeyeceğini, nehirlerin taşmayacağını ve balıkların yumurtlamayacağını anlatıyor.

Enki ise insanlığa yardım eden tanrı olarak biliniyor; ama aynı zamanda, kurnaz, bazen sarhoş, bazen sorumsuz bir tanrı olarak da anlatılıyor. "Enki ve Ninmah" şiirinde, sarhoşken engelli insanlar yaratıyor; "Enki ve Ninhursag" şiirinde ise yasak bitkileri yiyerek hastalanıyor. Yani Enki de, kusursuz bir iyilik figürü değil.

Bir tanrıyı ya da bir insanı sadece "iyi" ya da sadece "kötü" olarak görmek size ne kadar mümkün geliyor?

İkinci itiraz: Bu ikilik nereden geliyor?

Uzmanlar, "Enki fraksiyonu" anlatısındaki iyi ve kötü tanrı ayrımının, Mezopotamya'dan değil, çok daha sonraki dinsel geleneklerden geldiğini öne sürüyor. Bu ayrım, özellikle iki kaynağı hatırlatıyor.

Birincisi, Pers dönemi Zerdüştlüğü. Zerdüştlükte, iyiliğin tanrısı Ahura Mazda ile kötülüğün ruhu Angra Mainyu arasında kozmik bir mücadele var. Bu ikilik, sonraki pek çok dinsel düşünceyi etkiledi.

İkincisi, Gnostisizm. Milattan sonraki ilk yüzyıllarda gelişen Gnostik akımlar, dünyayı yaratan tanrıyı, yani "Demiurgos"u, cahil ya da kötü bir varlık olarak; insanlara gizli bilgiyi getiren varlığı ise kurtarıcı olarak görüyordu. Bazı Gnostik metinlerde, Aden bahçesindeki yılan, insanlara bilgi veren olumlu bir figür olarak yeniden yorumlanıyor.

Uzmanlar, "Enki fraksiyonu" anlatısının bu Gnostik çerçeveyle çok benzer olduğunu belirtiyor. Enlil, insanları cahil bırakmak isteyen yaratıcı tanrı; Enki ise onlara bilgi veren yılan. Bu çerçeve, Mezopotamya metinlerine Gnostik bir gözlükle bakmanın sonucu gibi görünüyor.

Tanrılar arasındaki ilişki: İnanna'yı kurtaran iki küçük varlık

"Enki fraksiyonu" paylaşımlarında en sık başvurulan metinlerden biri, "İnanna'nın Yeraltına İnişi". Bu şiirde İnanna, ablası Ereşkigal'in yönettiği yeraltı dünyasına iniyor. Ama yeraltında öldürülüyor ve cesedi bir çiviye asılıyor.

İnanna, inmeden önce yardımcısı Ninşubur'a talimat bırakmıştı: Eğer üç gün içinde dönmezse, tanrılara gidip yardım istemesi. Ninşubur, önce Nippur'a, Enlil'e gidiyor. Enlil, yardım etmeyi reddediyor; İnanna'nın yeraltına inmeyi kendisinin seçtiğini ve oranın kurallarına uyması gerektiğini söylüyor. Ninşubur, sonra Ur'a, Ay tanrısı Nanna'ya gidiyor; Nanna da aynı cevabı veriyor.

Sonunda Ninşubur, Eridu'ya, Enki'ye gidiyor. Enki, İnanna'nın durumunu duyunca üzülüyor. Tırnaklarının altındaki kirden iki küçük varlık yaratıyor: "Kurgarra" ve "Galatur". Onlara, yeraltına inmelerini, doğum sancısı çeken Ereşkigal'in acısını paylaşmalarını ve karşılığında İnanna'nın cesedini istemelerini öğretiyor. Yanlarına bir hayat bitkisi ve hayat suyu veriyor.

İki varlık, yeraltına iniyor ve Ereşkigal'in acısına yoldaşlık ediyor. Ereşkigal, onların bu tavrından etkileniyor ve onlara bir armağan teklif ediyor. Onlar da İnanna'nın cesedini istiyor. Hayat bitkisi ve hayat suyuyla İnanna yeniden diriliyor.

Bu şiir, "Enki fraksiyonu" paylaşımlarında, Enki'nin iyiliğinin ve Enlil'in soğukluğunun kanıtı olarak sunuluyor. Ama uzmanlar, şiirin başka bir okumasını öneriyor. Enlil ve Nanna'nın reddi, kötülükten değil, kuralların gereğinden kaynaklanıyor: Yeraltı dünyasının kendi düzeni var ve oraya inen geri dönemez. Enki ise bu kuralı aşmanın yaratıcı bir yolunu buluyor; ama bu yol bile, bir bedel gerektiriyor. Şiirin devamında İnanna, yeraltından çıkabilmek için yerine birini bırakmak zorunda kalıyor ve bu kişi, eşi Dumuzi oluyor.

Bu şiirde tanrılar arasındaki ilişki, iyi ve kötü arasındaki bir mücadele değil; farklı sorumluluklar ve farklı yaklaşımlar arasındaki bir gerilim. Enlil, düzenin koruyucusu; Enki, düzenin içinde esneklik arayan bilge. Her ikisinin de rolü, kozmik düzenin bir parçası.

Akademik okuma

Asurologlar, Enlil ve Enki'nin Mezopotamya dininde birbirini tamamlayan iki güç olarak görülmesi gerektiğini vurguluyor. Enlil, havanın, rüzgârın ve otoritenin tanrısı; Enki ise tatlı suların, bilgeliğin ve zanaatların tanrısı. Biri düzen kuruyor, diğeri bu düzenin içinde sorunlara çözüm buluyor. Mezopotamya metinlerinde, bu iki tanrı çoğu zaman birlikte hareket ediyor ve tanrılar meclisinde yan yana oturuyor.

Akademisyenler, Enlil'in bazı metinlerde sert göründüğünü kabul ediyor; ama bu sertliğin, Mezopotamyalıların doğanın sert yüzüne, yani fırtınalara, kuraklıklara ve salgınlara dair deneyimlerini yansıttığını belirtiyor. Enlil'in öfkesi, bir ahlaki kötülük değil, doğanın öngörülemez gücünün tanrısal bir ifadesi.

Uzmanlar ayrıca, Mezopotamya'da kişisel dindarlığın, bir tanrıyı diğerine karşı seçmek üzerine kurulu olmadığını hatırlatıyor. İnsanlar, farklı ihtiyaçlar için farklı tanrılara dua ediyordu. Bir çiftçi, hem Enlil'e hem Enki'ye adaklar sunabiliyordu; biri ona yağmuru, diğeri sulama sularını getiriyordu. Bir taraf seçmek, Mezopotamya düşüncesinde anlamsız bir tercih olurdu.

Sitchin'in okuması

Sitchin, Enlil ve Enki arasındaki rekabeti, Dünya Tarihçeleri'nin merkezine koydu. Ama Sitchin'in anlatısında bile, iki kardeş arasındaki ilişki, iyi ile kötü arasında net bir ayrım değildi. Sitchin, her iki tanrının da kendi çıkarlarını gözettiğini, zaman zaman birbirleriyle işbirliği yaptığını ve zaman zaman çatıştığını anlatıyordu.

"Enki fraksiyonu" anlatısı, Sitchin'in bu karmaşık portresini, sosyal medyanın ikili diline uygun hale getirdi. İyi tanrı ve kötü tanrı, kısa videolar ve paylaşılabilir görseller için çok daha uygun bir çerçeve.

Neden bu kadar yayıldı?

"Enki fraksiyonu" anlatısının uzmanların itirazlarına rağmen yaşamasının bir nedeni, ikili düşüncenin çekiciliği. İyi ve kötü arasında net bir ayrım, dünyayı anlamayı kolaylaştırıyor ve insanlara taraf seçme imkânı veriyor.

İkinci neden, bu anlatının izleyicilere bir kimlik sunması. Kendini "Enki'nin çocuğu" olarak tanımlamak, bilgiye, özgürlüğe ve isyana değer veren bir kimlik demek. Bu kimlik, sosyal medya topluluklarında güçlü bir aidiyet duygusu yaratıyor.

Üçüncü neden, Gnostik temaların modern popüler kültürdeki yaygınlığı. Bilgi getiren isyankâr figür, filmlerden romanlara kadar pek çok yerde karşımıza çıkıyor. "Enki fraksiyonu" anlatısı, bu tanıdık kalıba oturuyor.

Forumlarda

Forumlarda "Enki fraksiyonu" tartışmaları, Enlil'i öven ilahiler paylaşıldığında farklı bir yöne dönüyor. Bazı kullanıcılar, Enlil'in bereket getiren bir tanrı olarak anlatılmasına şaşırıyor. Bazıları ise bu ilahilerin, Enlil'in rahipleri tarafından yazılmış propaganda olduğunu öne sürüyor. Eleştirel kullanıcılar, Enki'nin de sarhoşluk ve sorumsuzluk sahnelerini paylaşarak, onun da kusursuz olmadığını hatırlatıyor. Bazı başlıklarda, Gnostisizm ile "Enki fraksiyonu" arasındaki benzerlik tartışılıyor ve kullanıcılar, bu bağlantıyı ilk kez fark ettiklerini söylüyor.

SohbeX teorisi

Spekülasyon olarak okuyun. Bana öyle geliyor ki İnanna'nın yeraltından kurtuluşu, bir fraksiyonun zaferi değil, farklı yaklaşımların bir araya gelmesinin hikâyesi. Ninşubur'un sadakati, Enki'nin yaratıcılığı, Kurgarra ile Galatur'un şefkati ve hatta Ereşkigal'in etkilenebilen kalbi: Hepsi birlikte İnanna'yı geri getiriyor. Enlil'in reddi bile, hikâyenin bir parçası; çünkü o ret olmasaydı, Enki'nin yaratıcı çözümüne gerek kalmazdı.

Enki'nin tırnaklarının altındaki kirden yarattığı iki küçük varlık, bana en ilginç detay gibi geliyor. Kurtuluş, büyük bir güçle değil, en küçük ve en önemsiz görünen malzemeden geliyor. Ve bu varlıklar, bir zafer kazanmak için değil, bir acıyı paylaşmak için yeraltına iniyor. Belki iyi ile kötü arasında bir taraf seçmek yerine, acıya yoldaşlık etmeyi seçmek, bu hikâyenin asıl öğüdü.

Bu bir yorum; kesin bir bilgi değil.

Size soru

Bir tanrıyı ya da bir insanı sadece "iyi" ya da "kötü" olarak görmek size ne kadar doğru geliyor? Enlil'in İnanna'ya yardım etmeyi reddetmesini, kötülük olarak mı yoksa kurallara bağlılık olarak mı okursunuz? Enki'nin tırnak kirinden yarattığı iki varlığın Ereşkigal'in acısını paylaşması size ne anlatıyor? Yorumlarda yazın.