Dicle Tüneli: Asur krallarının nehrin kaynağındaki yazıtları
Diyarbakır'ın Lice ilçesi yakınlarında, dağların arasında, bir nehrin, kayanın içinden geçtiği bir yer var. Su, karanlık bir tünelin içine giriyor ve yaklaşık bir kilometre sonra, diğer taraftan çıkıyor. Bu doğal tünel, yerel olarak, Birkleyn ya da Dicle Tüneli olarak biliniyor. Üç bin yıl önce, Asur kralları, buraya geldi ve kayalara, kendi resimlerini ve yazıtlarını kazıttı.
Asur kralları için, bu yer, sıradan bir doğa harikası değildi. Onlar, burayı, Dicle Nehri'nin kaynağı olarak görüyordu. Bu sayfada, bu tünelin hikâyesini, Asur krallarının buraya neden geldiğini ve bıraktıkları izleri anlatmak istiyorum. Siz bir nehrin, kayanın içinden çıktığını görseniz, ne hissederdiniz?
Doğanın tüneli
Dicle Tüneli, kireçtaşı bir dağın içinden, bir dere tarafından açılmış, doğal bir mağara sistemi. Bu dere, Dicle Nehri'nin kollarından biri. Su, tünelin bir ucundan giriyor ve karanlıkta akarak, diğer ucundan çıkıyor. Tünelin çevresinde, başka mağaralar ve kaya sığınakları da var.
Bugün, coğrafyacılar, Dicle'nin asıl kaynağının, daha kuzeyde, Elazığ'daki Hazar Gölü civarında olduğunu biliyor. Ama Asurlular için, bu tünel, nehrin, yerin altından, gizemli bir şekilde çıktığı yer olarak görünüyordu. Bu yüzden, onu, Dicle'nin kaynağı, yani "Dicle'nin başı" olarak adlandırdılar.
Mezopotamya'da, nehirler, hayatın kaynağıydı. Dicle ve Fırat olmadan, Mezopotamya'nın tarlaları, çöl olurdu. Bu yüzden, bir nehrin kaynağına ulaşmak, sadece coğrafi bir başarı değil, aynı zamanda, dini ve sembolik bir anlam taşıyordu.
I. Tiglat-pileser
Dicle Tüneli'ne yazıt bırakan ilk Asur kralı, I. Tiglat-pileser. MÖ on ikinci yüzyılın sonlarında, yaklaşık 1100 civarında hüküm süren bu kral, Asur'un, Orta Asur dönemindeki en güçlü krallarından biriydi. Kuzeydeki Nairi ülkelerine, birçok sefer düzenledi.
Tiglat-pileser'in yazıtı, tünelin girişindeki bir kayaya kazınmış. Yazıtta, kral, Nairi ülkelerini fethettiğini ve buraya, kendi resmini diktirdiğini anlatıyor. Kralın kabartması da, yazıtın yanında yer alıyor. Kabartmada, kral, bir eli kalkık, Asur kralı duruşunda tasvir edilmiş.
Bu yazıt, Asur krallarının, uzak sınırlarda, kendi varlıklarını, kalıcı bir şekilde kaydetme geleneğinin, erken bir örneği. Bir kralın, bir nehrin kaynağına, kendi resmini kazıtması, o bölgeyi, sembolik olarak sahiplenmesi anlamına geliyordu.
III. Salmanassar'ın ziyaretleri
Dicle Tüneli'ne, yaklaşık üç yüz yıl sonra, bir başka Asur kralı geldi: III. Salmanassar. Salmanassar, MÖ dokuzuncu yüzyılda, Asur'un en aktif fetihçi krallarından biriydi. Yazıtlarına göre, Dicle Tüneli'ni, en az iki kez ziyaret etti: saltanatının yedinci yılında ve on beşinci yılında.
Salmanassar, tünelde, kendi kabartmalarını ve yazıtlarını bıraktı. Yazıtlarında, Dicle'nin kaynağına ulaştığını, orada, tanrılara kurban sunduğunu ve kendi resmini kazıttığını anlatıyor. Tünelin içinde ve çevresinde, Salmanassar'a ait, birkaç farklı yazıt ve kabartma var.
Bu ziyaretler, Salmanassar'ın, Tiglat-pileser'in izinden gittiğini de gösteriyor. Salmanassar'ın kabartmalarından birinin, Tiglat-pileser'in kabartmasına yakın bir yere yerleştirilmiş olması, bu bilinçli bağlantıyı akla getiriyor. Bir kral, atasının izini bulduğunda, onu silmek yerine, yanına kendi izini eklemeyi seçmiş. Bu tavır, Asur kraliyet ideolojisinde, sürekliliğin ne kadar değerli olduğunu gösteriyor. Siz olsanız, atanızın bıraktığı bir yazıtın yanına, ne yazdırırdınız? Asur kralları, atalarının bıraktığı yazıtları biliyor ve onları, kendi seferlerinde, ziyaret ediyordu. Bu, bir tür kraliyet hac yolculuğu gibiydi: bir kral, atasının ulaştığı en uzak noktaya ulaşarak, kendini, onun mirasçısı olarak gösteriyordu.
Balawat Kapıları'ndaki sahne
Salmanassar'ın Dicle Tüneli ziyareti, sadece kaya yazıtlarında değil, başka bir eserde de tasvir edilmiş: Balawat Kapıları. Balawat, Nimrud yakınlarındaki, antik adıyla İmgur-Enlil olan bir şehir. Burada, Salmanassar döneminden kalan, ahşap kapıların üzerine çakılmış bronz bantlar bulundu. Bu bantlar, kralın seferlerini, kabartma sahnelerle anlatıyor.
Bantlardan birinde, Dicle'nin kaynağına yapılan ziyaret tasvir edilmiş. Sahnede, askerler, bir mağaranın içine giriyor; mağaranın içinde, bir heykeltıraş, kayaya, kralın resmini kazıyor. Mağaranın dışında ise, kurban için hayvanlar getiriliyor. Bu sahne, kaya yazıtlarıyla birlikte değerlendirildiğinde, olayın, nasıl gerçekleştiğine dair, canlı bir tablo sunuyor.
Balawat Kapıları'nın bantları, bugün, büyük ölçüde, British Museum'da bulunuyor. Bu bantlar, Asur sanatının ve askeri tarihinin, en değerli belgeleri arasında. Dicle Tüneli sahnesi, özellikle, bir kral seferinin, sadece savaştan değil, dini ritüellerden ve sembolik eylemlerden de oluştuğunu gösteriyor.
Yeniden keşif
Dicle Tüneli'ndeki yazıtlar, on dokuzuncu yüzyılda, Avrupalı gezginler tarafından fark edildi. İngiliz konsolos John George Taylor, 1860'larda, bölgede araştırmalar yaptı ve yazıtların bir kısmını kaydetti. Ama yazıtların tam olarak belgelenmesi, uzun yıllar sürdü.
2000'lerde, Alman arkeolog Andreas Schachner'in yönettiği bir proje, Dicle Tüneli'ni, yeniden ve sistematik olarak inceledi. Bu proje, yazıtları ve kabartmaları, modern yöntemlerle belgeledi ve tünelin çevresindeki arkeolojik kalıntıları da araştırdı. Projenin bulguları, tünelin, sadece Asur dönemi için değil, daha önceki ve sonraki dönemler için de, önemli bir yer olduğunu gösterdi.
Bu çalışmalar, ayrıca, yazıtların, zamanla, aşınma ve tahribat nedeniyle, risk altında olduğunu da ortaya koydu. Kayaların üzerindeki yazıtlar, rüzgâr, su ve insan etkisiyle, yavaş yavaş siliniyor. Bu yüzden, onların belgelenmesi ve korunması, büyük önem taşıyor.
Bir sefer nasıl ilerlerdi
Bir Asur ordusunun, Ninova'dan Dicle Tüneli'ne ulaşması, haftalar süren, zorlu bir yolculuktu. Ordu, nehir vadilerini izleyerek ilerler, geçitlerden ve dağ yollarından geçerdi. Yanında, askerlerin yanı sıra, yük hayvanları, arabalar, kâtipler, rahipler ve zanaatkârlar da bulunurdu.
Balawat sahnesindeki heykeltıraş, bu zanaatkârlardan birine işaret ediyor. Bir kralın, sefer sırasında, bir kayaya kendi resmini kazıtabilmesi için, yanında, bu işi bilen ustalar getirmesi gerekiyordu. Bu da, kaya kabartmalarının, rastgele değil, önceden planlanmış bir programın parçası olduğunu düşündürüyor.
Kâtipler ise, seferin olaylarını kaydediyor ve sonradan, kralın yıllıklarına dönüşecek metinlerin ham malzemesini hazırlıyordu. Dicle Tüneli'ndeki yazıtların dili ve kalıpları, Salmanassar'ın başkentteki yazıtlarıyla benzerlikler taşıyor. Bu, metinlerin, merkezde eğitilmiş kâtipler tarafından hazırlandığına işaret ediyor olabilir.
Tanrılar arasındaki ilişki
Mezopotamya mitolojisinde, nehirlerin kaynakları, tanrısal güçlerle ilişkilendiriliyordu. Enki, yani Ea, yeraltındaki tatlı su okyanusu Apsu'nun efendisiydi. Nehirlerin, bu yeraltı okyanusundan beslendiğine inanılıyordu. Bir nehrin, yerin altından çıktığı bir yer, bu yüzden, Apsu ile, yani Enki'nin dünyasıyla, doğrudan bir bağlantı noktası olarak görülebilirdi.
Enuma Eliş'te, Marduk, Tiamat'ı yendikten sonra, onun gözlerinden, Dicle ve Fırat'ı akıtıyor. Bu mit, iki büyük nehri, kozmik bir savaşın sonucuna bağlıyor. Asur kralları, Dicle'nin kaynağına geldiklerinde, belki de, bu mitik kökeni de akıllarında tutuyorlardı; ama yazıtlarında, bu bağlantıyı açıkça kurmuyorlar.
Akademik okuma
Akademisyenler, Dicle Tüneli'ni, Asur krallarının, sınır bölgelerinde, nasıl bir "anma" ve "işaretleme" politikası izlediğinin, en iyi örneklerinden biri olarak görüyor. Asur kralları, imparatorluğun sınırlarında, kaya kabartmaları ve steller bırakarak, kendi güçlerini, kalıcı bir şekilde kaydediyordu. Lübnan'daki Nahr el-Kelb yazıtları, bu geleneğin bir başka ünlü örneği.
Andreas Schachner ve ekibinin yayınları, Dicle Tüneli'nin, akademik literatürde, daha geniş bir şekilde tanınmasını sağladı. Bu çalışmalar, Asur yazıtlarının, sadece içerikleriyle değil, bulundukları yerin coğrafyası ve sembolizmiyle de değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.
Sitchin'in okuması
Sitchin, Asur krallarının, uzak bölgelere yaptığı seferleri, Anunnaki'nin kontrol ettiği kaynaklara ulaşma çabası olarak yorumladı. Bazı Anunnaki yorumcuları, nehirlerin kaynaklarını ve mağaraları, Anunnaki'nin yeraltı üsleri olarak görüyor.
Ama Dicle Tüneli'ndeki yazıtlar, bu yoruma, pek destek vermiyor. Yazıtlarda, krallar, tanrılara kurban sunduklarını ve kendi resimlerini kazıttıklarını anlatıyor; bir yeraltı üssünden ya da teknolojik bir yapıdan söz etmiyorlar. Tünel, onlar için, kutsal bir doğal yer, bir nehrin, yerin derinliklerinden doğduğu yerdi.
Forumlarda
Forumlarda, Dicle Tüneli, çok az biliniyor. Türkiye'deki Anunnaki tartışmalarında, ilgi, genellikle, Göbeklitepe ve Nemrut Dağı gibi daha ünlü yerlere yöneliyor. Bazı kullanıcılar, Birkleyn mağaralarını, gizli tünel sistemlerinin bir parçası olarak yorumluyor; bu yorumun, arkeolojik bir dayanağı yok.
Bence Dicle Tüneli, Türkiye'nin, en etkileyici ama en az bilinen arkeolojik yerlerinden biri. Bir nehrin, karanlık bir tünelden çıktığı bir yerde, üç bin yıl önce, Asur kralları tarafından kazınmış resimlere bakmak, insana, zamanın ve doğanın büyüklüğünü hissettiriyor.
SohbeX teorisi
Spekülasyon olarak okuyun. Bence Asur kralları, Dicle Tüneli'ne, sadece bir sınırı işaretlemek için değil, aynı zamanda, kendi dünyalarının kaynağına dokunmak için geldiler. Asur'un tüm hayatı, Dicle'ye bağlıydı. Belki de, bir kralın, nehrin doğduğu yerde kurban sunması, kendi halkına hayat veren suya, bir teşekkür etme biçimiydi.
Bu bir yorum; kesin bir bilgi değil.
Size soru
Dicle Tüneli'ni görmek ister miydiniz? Bir nehrin kaynağını, kutsal bir yer olarak görmeyi, nasıl yorumluyorsunuz? Yorumlarda yazın.