Denize girip kaybolan kral: Kral Listesi'nde Meskiaggaşer ve antik uzaylı yorumları

Sümer Kral Listesi'nin tufan sonrası bölümünde, Kiş'in uzun hanedanından sonra krallık Eanna'ya, yani Uruk'a geçiyor. Uruk'un ilk kralının adı Meskiaggaşer. Liste onu tek bir cümleyle tanımlıyor: Utu'nun oğlu. Ardından 324 yıl hüküm sürdüğünü yazıyor. Sonra da kısa, tuhaf bir not ekliyor: Meskiaggaşer denize girdi ve kayboldu.

Bu iki ayrıntı, "Utu'nun oğlu" ve "denize girip kaybolma", antik uzaylı anlatılarında bir kralın tanrısal kökenine ve gizemli ayrılışına dair bir kanıt olarak sıkça alıntılanıyor. Ben bu kez yalnızca bu satırlarda kalmak istiyorum: Meskiaggaşer'in hikâyesini liste içindeki yeriyle ve ondan sonra gelen krallarla birlikte okumak.

Satırların kendisi

Kral Listesi'nin bu bölümünü Thorkild Jacobsen 1939'da yayımladığı edisyonda ayrıntılı olarak inceledi. Oxford'daki Electronic Text Corpus of Sumerian Literature da listenin bir çevirisini sunuyor. ETCSL çevirisinde Meskiaggaşer'in ayrılışı "denize girdi ve kayboldu" diye veriliyor. Bazı eski çevirilerde ise ifade "denize girdi ve dağlara çıktı" biçiminde okunmuş.

Bu fark, Sümerce fiilin farklı okunmasından kaynaklanıyor. "Kayboldu" okuması, kralın ortadan kalktığını söylüyor. "Dağlara çıktı" okuması ise bir yolculuk ima ediyor. Hangi okumanın doğru olduğu, tablet kopyalarının karşılaştırılmasına ve dilbilgisi tartışmalarına bağlı. Benim burada yapabileceğim, iki okumanın da var olduğunu söylemek.

Utu'nun oğlu ne demek?

Utu, güneş tanrısı. Kral Listesi'nde bir kralın bir tanrının oğlu olarak anılması nadir ama tek örnek değil. Meskiaggaşer'den sonra gelen Enmerkar ise "Meskiaggaşer'in oğlu" olarak geçiyor. Lugalbanda bir çoban, Dumuzi bir balıkçı olarak tanımlanıyor. Gılgamış'ın babası ise bir lillu, bir tür hayalet.

Bu tanımlar, bir soy kütüğünün değil, bir efsane katalogunun dilini konuşuyor. Uruk'un ilk hanedanının kralları, Sümer edebiyatında destanların kahramanları. Meskiaggaşer'in Utu'nun oğlu olması, Uruk hanedanının kökenini güneşe bağlıyor. Enmerkar destanlarında da Enmerkar, Utu'nun soyundan gelen bir kral olarak öne çıkıyor. Yani bu tanım, bir edebi geleneğin parçası.

Sümer kraliyet ideolojisinde krallar, tanrıların "oğlu" olarak anılabiliyordu. Bu, bazen bir aile bağını değil, bir koruma ilişkisini anlatıyordu. Ur III dönemi kralları kendilerini Ninsun'un ve Lugalbanda'nın çocukları olarak tanıttı. Meskiaggaşer'in Utu'nun oğlu olması, bu tür bir ideolojik bağın efsane kılığına bürünmüş hâli olabilir.

Denize girip kaybolmak

Bir kralın denize girip kaybolması, Mezopotamya kaynaklarında başka bir örneğe sahip mi? Kesin bir paralel bilmiyorum. Ama Utu'nun güneş tanrısı olduğunu hatırlarsak, bir yorum akla geliyor: güneş her akşam batıda kayboluyor. Güneşin oğlunun denize girip kaybolması, babasının günlük yolculuğunu taklit ediyor olabilir.

Bu yorum, birkaç araştırmacı tarafından dile getirildi; ama kanıtlanmış bir şey değil. Liste, bu ayrılışın nedenini ya da anlamını açıklamıyor. Yalnızca not ediyor. Liste derleyicisi, bu kısa notu muhtemelen bildiği bir efsaneden aldı; o efsanenin kendisi bize ulaşmadı.

Burada kayıp bir hikâyenin izini görüyorum. Etana'nın göğe yükselişi gibi, Meskiaggaşer'in denize girişi de bir zamanlar daha uzun anlatılmış olmalı. Etana'nın hikâyesinin Akkadca bir destanı var. Meskiaggaşer'in ise yok. Ondan geriye yalnızca listedeki bu kısa satır kaldı.

Eanna ve Kulaba

Liste, Meskiaggaşer'in krallığını Uruk'a değil, Eanna'ya bağlıyor. Eanna, İnanna'nın ve An'ın Uruk'taki tapınak bölgesinin adı. Enmerkar için ise liste, onun Uruk'u inşa ettiğini yazıyor. Yani listeye göre Uruk'un ilk kralı bir tapınak bölgesinde hüküm sürdü; kent, onun oğlunun döneminde kuruldu.

Bu ayrıntı, Uruk'un kendi kökeni hakkında bir efsaneyi yansıtıyor olabilir. Uruk, aslında iki yerleşimin, Eanna ile Kulaba'nın birleşmesinden oluşmuş bir kent olarak biliniyor. Kazılar da bu iki bölgenin farklı tapınak geleneklerine sahip olduğunu gösterdi. Listenin Meskiaggaşer'i Eanna'ya, Enmerkar'ı Uruk'un kuruluşuna bağlaması, bu iki aşamalı tarihin efsanevi bir yankısı gibi.

Burada dikkatimi çeken, listenin arkeolojiyle bu tür örtüşmeleri. Liste bir tarih kitabı değil; ama içindeki efsaneler, kentin kendi hafızasından izler taşıyor. Siz bir kentin kuruluş efsanesinde, gerçek bir tarihin kırıntılarını aramayı sever misiniz?

Tanrılar arasındaki ilişki

Kral Listesi'nde tanrılar neredeyse hiç konuşmuyor. Krallık gökten iniyor, kentler silahla vuruluyor, krallık başka bir kente geçiyor. Bu süreçte tanrıların rolü, listenin dışında, öteki metinlerde anlatılıyor. Liste yalnızca kralları ve hüküm sürelerini sıralıyor.

Ama Meskiaggaşer'in Utu'ya bağlanması, listenin içine bir tanrının adını sokuyor. Utu, Sümer panteonunda Nanna'nın oğlu ve İnanna'nın ikiz kardeşi. Uruk'un baş tanrıçası İnanna olduğuna göre, Uruk hanedanının ilk kralının İnanna'nın kardeşi Utu'dan gelmesi, kent ile tanrısal aile arasında bir akrabalık kuruyor. Uruk, hem İnanna'nın hem de onun kardeşinin soyunun kenti oluyor.

Bu akrabalık, Enmerkar destanlarında da işliyor. Enmerkar ve Aratta'nın Efendisi'nde İnanna, Uruk'u Aratta'ya tercih ediyor. Kardeşinin soyundan gelen bir krala sahip çıkıyor. Kral Listesi'nin kısa notları, bu destanların arka planını tamamlıyor.

Akademik okuma

Jacobsen, Kral Listesi'nin derleyicisinin farklı kaynaklardan beslendiğini savundu: yerel kral listeleri, efsaneler, yazıtlar. Uruk'un ilk hanedanına ait notlar, efsane kaynaklarından gelmiş olmalı. Piotr Steinkeller ve başka araştırmacılar ise listenin Ur III ya da Isin dönemlerinde, belirli bir siyasi amaçla, Sümer'in tek bir krallık altında olduğunu göstermek için düzenlendiğini tartıştı.

Bu iki okuma birbirini dışlamıyor. Liste hem eski efsaneleri topluyor hem de onları bir siyasi şemaya yerleştiriyor. Meskiaggaşer'in notu, bu birleşimin bir örneği: bir efsane kırıntısı, bir krallık dizisinin halkası olmuş.

Antik uzaylı yorumu

Antik uzaylı anlatılarında Meskiaggaşer, "bir tanrının melez oğlu" olarak okunuyor. Utu'nun oğlu ifadesi, Anunnaki ile insan arasında doğmuş bir kral olarak yorumlanıyor. Denize girip kaybolması ise bazen bir "su altı üssüne dönüş", bazen de bir "uzay aracıyla ayrılış" olarak sunuluyor.

Bu okumanın zorluğu, listenin geri kalanıyla tutarsız olması. Enmerkar'ın babası Meskiaggaşer; ama Enmerkar'ın bir tanrının oğlu olduğu söylenmiyor. Lugalbanda bir çoban. Gılgamış'ın babası bir hayalet. Eğer liste bir melez soy kütüğü olsaydı, bu tanımların daha tutarlı olmasını beklerdik. Oysa her kralın notu farklı bir efsaneye işaret ediyor.

Ayrıca "denize girdi" ifadesi, bir araca binmeyi değil, suya girmeyi anlatıyor. Antik uzaylı okuması, bu satırı bir teknoloji anlatısına çevirmek için metinde olmayan bir aracı eklemek zorunda.

324 yıl

Meskiaggaşer'in hüküm süresi, listede 324 yıl olarak veriliyor. Bu rakam, tufan öncesi kralların on binlerce yıllık sürelerinin yanında küçük görünüyor; ama bir insan ömrünü yine de çok aşıyor. Tufan sonrası listede süreler, kademeli olarak kısalıyor ve sonunda tarihsel kralların akla yatkın sürelerine iniyor. Gılgamış 126 yıl hüküm sürmüş görünüyor; ondan sonraki Uruk kralları ise çok daha kısa süreler alıyor.

Bu kademeli kısalma, Tevrat'taki atalar listesinde de var: tufandan önce yüzlerce yıl yaşayan atalar, tufandan sonra giderek daha kısa ömürler sürüyor. İki gelenek arasındaki bu benzerlik, araştırmacıların uzun süredir dikkatini çekiyor. Antik uzaylı okuması bu kısalmayı, tanrısal genlerin seyrelmesi olarak açıklıyor. Akademik okuma ise onu, efsanevi bir geçmişten tarihsel bir şimdiye geçişin edebi bir işareti olarak görüyor: süreler kısaldıkça, anlatı tarihe yaklaşıyor.

Sitchin'in okuması

Sitchin, Kral Listesi'nin tufan öncesi bölümüne ve oradaki uzun hüküm sürelerine çok önem verdi. Bu süreleri Nibiru'nun yörüngesine bağlayan hesaplar yaptı. Tufan sonrası bölümdeki kralları ise "yarı tanrı" figürler olarak okudu. Meskiaggaşer, onun anlatısında bu yarı tanrısal kralların ilklerinden biri.

Ama Sitchin'in Meskiaggaşer üzerine özel bir yorum geliştirdiğini görmedim. Onun ilgisi Gılgamış'a, Enmerkar'a ve Etana'ya yönelikti. Meskiaggaşer, onun anlatısında da kısa bir ad olarak kalıyor.

Forumlarda Meskiaggaşer

Forumlarda Meskiaggaşer'in adı nadiren geçiyor. Kimi forum yazarları "denize girip kaybolan" bir kralın, Atlantis efsanesiyle ilişkili olabileceğini öne sürmüştü. Başkaları, bu bağlantının hiçbir kaynağa dayanmadığını ve listenin yalnızca kısa bir not verdiğini hatırlattı.

Türkçe forumlarda ise bu kralın adını hiç görmedim. Gılgamış'ın ve Enmerkar'ın öne çıktığı tartışmalarda, Uruk hanedanının ilk kralı unutuluyor. Belki de bu yazı, onun adının Türkçe bir tartışmada ilk kez geçmesine vesile olur.

SohbeX teorisi: Kayıp bir destanın başlığı

Bu bölüm spekülatif.

Belki de Meskiaggaşer'in notu, kayıp bir Sümer destanının özetiydi. Nippur'un edebi katalogları, adı bilinen ama metni bulunmamış eserleri sıralıyor. Bu kayıp eserlerden biri, Utu'nun oğlunun denize girişini anlatan bir şiir olabilir. Kral Listesi'nin derleyicisi, bu şiiri biliyor ve onun özünü bir satıra sığdırıyordu.

Bunu kanıtlayacak bir katalog girişi bilmiyorum. Ama Uruk hanedanının öteki kralları için uzun destanların var olması, Meskiaggaşer'in de kendi destanına sahip olmuş olabileceğini düşündürüyor. Belki bir gün, bir müze deposunda, o destanın bir parçası ortaya çıkar.

Size soru

Bir kralın hikâyesinden geriye yalnızca "denize girdi ve kayboldu" cümlesi kalsa, siz o cümlenin arkasına hangi hikâyeyi yerleştirirdiniz? Ve bu kısa notun, uzun bir destandan daha çok merak uyandırdığını düşünmüyor musunuz?