Bir oğlun annesine mektubu: Nippur tabletlerinde Lu-dingira ve antik uzaylı yorumları

Nippur'dan çıkan on binlerce tablet söz konusu olduğunda, antik uzaylı tartışmaları hep aynı birkaç metne yöneliyor: tanrıların meclisi, tufan, yaratılış, gökten inen krallık. Bu metinlerin hepsi önemli. Ama Nippur'un yazıcı okullarında öğrencilerin kopyaladığı metinlerin büyük kısmı tanrılarla değil, insanlarla ilgiliydi. Bunlardan biri, beni her okuyuşumda şaşırtan küçük bir şiir: Lu-dingira'nın annesine gönderdiği mesaj.

Bugün tanrıları biraz kenara bırakmayı öneriyorum. Ya da daha doğrusu, tanrıların dünyasının yanında duran bir insan sesine kulak vermeyi. Çünkü Nippur tabletlerini "Anunnaki'nin arşivi" olarak okuyan biri, bu arşivin içinde bir oğlun annesini anlatmaya çalıştığı satırlarla karşılaşınca ne yapacak? Bence bu soru, popüler okumayla akademik okuma arasındaki farkı en iyi gösteren sorulardan biri.

Metin ve kopyalar

Şiir, ETCSL'de 5.5.1 numarasıyla yer alıyor. Miguel Civil, 1964'te Journal of Near Eastern Studies'de metni yayımladı ve çevirisini sundu. Metnin Nippur'dan gelen Eski Babil kopyaları var; ama asıl şaşırtıcı olan, metnin çok daha geç bir dönemde ve çok uzak bir yerde de bulunması. Suriye kıyısındaki Ugarit'te, Sümerce, Akadca ve Hititçe sütunlar içeren bir kopya ortaya çıktı.

Bu Ugarit kopyası, şiirin yüzyıllar boyunca ve dil sınırlarını aşarak okunduğunu gösteriyor. Bir annenin tarifi, Nippur'un okul sıralarından Akdeniz kıyısındaki bir sarayın yazıcılarına kadar ulaşmış. Bu yolculuk, Mezopotamya edebiyatının ne kadar uzağa gidebildiğine dair güzel bir örnek.

Şiir ne anlatıyor?

Lu-dingira, uzaktaki bir oğul. Annesine bir haberci gönderiyor. Ama haberci annesini tanımıyor; onu Nippur'un kalabalığında nasıl bulacak? Lu-dingira, habercisine annesini tarif ediyor. Tarif, beş "işaret" halinde veriliyor.

Bu işaretler, fiziksel bir tarif değil. Lu-dingira annesinin boyunu, saçının rengini, giysisini söylemiyor. Onun yerine benzetmeler kullanıyor. Annesi, ufukta parlayan bir ışık gibi; dağlarda bir dişi geyik gibi; sabah yıldızı gibi; değerli bir taş gibi; bereketli bir bahçe gibi. Benzetmelerin bazı ayrıntıları kopyalar arasında farklılık gösteriyor, ama hepsi aynı duyguyu taşıyor: bu kadın, kalabalığın içinde parlayan biri.

Şiirin sonunda Lu-dingira, habercisine şöyle bir talimat veriyor: annesine oğlunun iyi olduğunu söylemesini istiyor. Bütün bu süslü tarifin amacı, bir annenin içini rahatlatmak.

Okulda bir mektup

Bu metnin Nippur'un okullarında kopyalanması anlamlı. Öğrenciler, mektup yazma sanatını öğreniyordu. Mezopotamya'da mektuplar, genellikle bir haberciye hitapla başlıyordu: "Falanca kişiye söyle: filanca şöyle diyor." Lu-dingira'nın şiiri de bu kalıbı kullanıyor, ama onu edebi bir oyuna dönüştürüyor.

Haberciye annesini tarif etmek zorunda kalan oğul, aslında okuyucuya bir şiir sunuyor. Öğrenciler, bu metni kopyalarken hem mektup kalıbını hem de benzetme sanatını öğreniyordu. Bu da bize Nippur tabletlerinin önemli bir kısmının birer ders malzemesi olduğunu hatırlatıyor.

Annenin adı ve kimliği

Kopyalarda annenin adı Şat-İştar olarak geçiyor; yani adında bir tanrıça adı taşıyan bir kadın. Mezopotamya'da kişi adlarının tanrı adları içermesi yaygındı. Lu-dingira'nın kendi adı da "tanrının adamı" anlamına geliyor. Şiirdeki iki insanın adı, tanrıların dünyasına bağlı; ama yaşadıkları hayat, tamamen insani.

Bu ayrıntı, antik uzaylı okumalarının sık düştüğü bir tuzağı görünür kılıyor. Metinlerde bir tanrı adı geçince, bunun mutlaka bir tanrının kendisini kastettiği düşünülüyor. Oysa tanrı adları, sıradan insanların adlarında, kentlerin adlarında, ayların ve kanalların adlarında da geçiyordu. Bir tabletteki "İştar" sözcüğü, tanrıçanın kendisi olabileceği gibi, Nippur'da yaşayan bir anne de olabilir.

Hititçe sütunun anlamı

Ugarit kopyasındaki Hititçe sütun da düşündürücü. Hititler, Mezopotamya edebiyatını büyük bir ilgiyle aktarıyordu; Hattuşa'da da Gılgamış'ın parçaları bulundu. Ama Lu-dingira'nın şiiri, ne bir kahramanlık destanı ne de bir tanrı anlatısı. Bir yazıcının bu şiiri üç dilde kopyalamaya değer bulması, şiirin bir eğitim metni olarak ne kadar saygı gördüğünü gösteriyor.

Ugarit'teki kopyanın Sümerce bölümü, Nippur'daki eski kopyalardan bazı noktalarda farklı. Bu farklar, şiirin yüzyıllar içinde değiştiğini ve farklı yazıcı geleneklerinde yeniden düzenlendiğini düşündürüyor. Hangi kopyanın "asıl" olduğu sorusu, bu yüzden pek anlamlı değil. Siz bir metnin değişerek yaşamasını bir kayıp mı, yoksa bir zenginlik mi sayarsınız?

Tanrılar nerede?

Bu şiirde tanrılar neredeyse yok. Annenin tarifinde bazı benzetmeler kutsal imgelere göndermeler içeriyor olabilir; sabah yıldızı, İnanna ile ilişkilendirilen bir gök cismi. Ama şiirin merkezinde bir tanrı değil, bir insan var.

Bu yokluk, antik uzaylı okumalarının sıkça gözden kaçırdığı bir şeyi gösteriyor. Nippur arşivi, yalnızca tanrıların hikâyeleri değil. İçinde mektuplar, sözleşmeler, okul alıştırmaları, atasözleri, tartışma şiirleri, yasalar ve ağıtlar var. Tanrıların meclisini anlatan metinler, bu büyük arşivin yalnızca bir parçası.

Tanrılar arasındaki ilişki

Şiirin kendisinde tanrılar arasında bir ilişki anlatılmıyor. Ama şiiri Nippur'un okul müfredatı içinde düşününce bir bağlam ortaya çıkıyor. Öğrenciler, aynı sıralarda hem Lu-dingira'nın annesini hem de Enlil'in Ninlil'i nasıl izlediğini kopyalıyordu. Tanrıların aile ilişkileri ile insanların aile ilişkileri, aynı tabletlerde yan yana duruyordu.

Ninlil'in anne olarak Enlil'in çocuklarını doğurması ile Lu-dingira'nın annesinin oğlunu özlemesi, aynı kültürün iki ayrı sesi. Tanrıların anneleri ve insanların anneleri, aynı yazıcıların kaleminden çıkıyor. Bu yan yanalık, bence Sümer dünyasında tanrılarla insanların ne kadar benzer duygularla tasvir edildiğini gösteriyor.

Şiirin tanrısız havası, onu okul müfredatında da özel bir yere koyuyordu. Öğrenciler ilahileri kopyalarken tanrılara uygun bir dil öğreniyordu; bu şiiri kopyalarken ise sevilen birine nasıl hitap edileceğini.

Akademik okuma

Akademik çevrelerde bu şiir, Sümer edebiyatının "bilgelik" ve "mektup" türleri arasında bir yerde konumlandırılıyor. Civil'in edisyonundan sonra metin, özellikle Ugarit kopyası sayesinde, Mezopotamya edebiyatının Batı'ya yayılmasının bir örneği olarak tartışıldı.

Bazı araştırmacılar, annenin tarifinde kullanılan benzetmelerin, İnanna ya da Ninsun gibi tanrıçalar için kullanılan sıfatlara benzediğine dikkat çekti. Bu, annenin bir tanrıça gibi yüceltildiğini, ya da en azından bir tanrıçanın dilinin bir anneyi anlatmak için ödünç alındığını düşündürüyor.

Antik uzaylı okumaları neden bu metne bakmıyor?

Antik uzaylı anlatılarında bu şiir neredeyse hiç anılmıyor. Bunun nedeni açık: şiir, tanrıların uzaylı olduğu tezine bir şey katmıyor. Ama bu sessizlik, bence bir sorun. Nippur tabletlerinin bütününe bakmadan, yalnızca tanrı metinlerini seçip okumak, arşivin karakterini çarpıtıyor.

Sitchin'in okumasında Nippur, Enlil'in "görev kontrol merkezi". Oysa Nippur'un tabletleri, öğrencilerin hatalarla dolu alıştırmalarını, öğretmenlerin düzeltmelerini, mektup kalıplarını ve bir oğlun annesine yazdığı şiiri de içeriyor. Bir görev kontrol merkezinin arşivinde bu metinler ne arıyor?

Forumlarda Nippur arşivi

Forumlarda Nippur tabletleri, genellikle "henüz çevrilmemiş binlerce tablet" söylemiyle anılıyor. Forumlarda kimi kullanıcılar, bu çevrilmemiş tabletlerin içinde Anunnaki'ye dair gizli bilgiler olabileceğini yazıyor. Başkaları, çevrilmemiş tabletlerin büyük kısmının ekonomik kayıtlar ve okul alıştırmaları olduğunu hatırlattı.

Bu ikinci cevap doğru, ama bence eksik. Okul alıştırmaları da değerli; çünkü onlar, Lu-dingira'nın şiiri gibi, Sümer'in gündelik duygularını bize taşıyor. Türkçe tartışmalarda ise bu tür metinler neredeyse hiç anılmıyor; ilgi, tanrıların ve tufanın etrafında yoğunlaşıyor.

Bir de şunu eklemek istiyorum: Nippur'daki okul evlerinin kazısı, bu tür metinlerin nerede ve nasıl kopyalandığını somut olarak gösterdi. Tabletler, evlerin döşemelerinde, duvar diplerinde, bazen yeniden kullanılmak üzere suyla yumuşatılmış halde bulundu. Lu-dingira'nın şiiri, belki de böyle bir evde, bir öğrencinin elinde defalarca yazılıp silindi.

SohbeX teorisi

Burada bir spekülasyon paylaşacağım; kanıtlanmış bir görüş değil.

Lu-dingira'nın şiiri, bence Nippur arşivinin "insan yüzü". Tanrıların meclisini anlatan metinlerle birlikte okunduğunda, Sümer yazıcılarının dünyayı iki katmanlı gördüğü fikri ortaya çıkıyor. Bir katmanda tanrılar, kaderleri belirliyor; diğer katmanda insanlar, annelerini özlüyor. Yazıcılar, bu iki katmanı aynı dille, aynı benzetmelerle anlatıyordu.

Annesini sabah yıldızına benzeten bir oğul, belki de tanrıların dilini bilerek kullanıyordu. Ya da belki, tanrıların dili zaten insanların sevgisinden doğmuştu. Bu bir spekülasyon; Sümer'de tanrı imgelerinin kökenine dair kesin bir bilgimiz yok.

Size soru

Nippur'un tabletlerini düşünürken aklınıza ilk ne geliyor: tanrıların meclisi mi, yoksa bir öğrencinin silinip yeniden yazılmış alıştırması mı? Ve sizce bir oğlun annesine yazdığı bu şiir, binlerce yıl sonra Ugarit'te neden hâlâ kopyalanıyordu?

Ben haberciyi düşünüyorum. Elinde beş benzetmeyle Nippur'un sokaklarında dolaşan, bir ışığı, bir geyiği, bir yıldızı arayan bir adam. Onun annesini bulup bulmadığını hiç öğrenemeyeceğiz. Ama şiir, bulunsun ya da bulunmasın, bir annenin oğlunun gözünde nasıl göründüğünü dört bin yıl boyunca taşıdı. Belki de Nippur arşivinin en kalıcı mesajı, tanrıların kararlarından çok bu küçük özlem.