Bir ırmağı dölleyen tanrı: Enki ve Dünya Düzeni'nde Dicle sahnesi ve antik uzaylı yorumları

Enki ve Dünya Düzeni'nin ortalarında, tanrı Enki ülkeye düzen vermeye başlamadan hemen önce, şaşırtıcı bir sahne var. Enki, Dicle'nin kıyısında, azgın bir boğa gibi duruyor. Penisini kaldırıyor, boşalıyor ve Dicle'yi parıldayan suyla dolduruyor. Irmak, bu sudan doğurganlık kazanıyor: tahıl, balık ve bereket buradan çıkıyor.

Bu sahne, antik uzaylı anlatılarında bir "genetik tohumlama" ya da "yapay döllenme" sahnesi olarak okunuyor. Bir Anunnaki, Mezopotamya'nın sularına kendi genetik malzemesini katıyor ve böylece insanlığın ya da tarımın doğuşunu sağlıyor. Ben bu sahneyi, metnin bütünü içinde okumak istiyorum: Enki'nin Dicle'yi doldurmasından hemen önce ve sonra ne oluyor?

Sahnenin yeri

Enki ve Dünya Düzeni, uzun bir övgüyle başlıyor. Enki, Enlil tarafından sevilen, An'ın oğlu, kader belirleyen bir tanrı olarak tanıtılıyor. Ardından Enki kendini övüyor: Abzu'daki evini, bilgeliğini, Enlil'in ona verdiği yetkileri sayıyor. Sonra Enki ülkeyi dolaşmaya çıkıyor. Sümer'e, Ur'a, Meluhha'ya, Dilmun'a kaderlerini belirliyor.

Dicle sahnesi, bu dolaşmanın ardından, ülkenin ekonomik düzeninin kurulmasına geçişte geliyor. Enki önce ırmağı dölleyerek ona bereket veriyor; sonra bu bereketi yönetecek tanrıları atıyor. Kanallardan Enbilulu sorumlu oluyor. Denizi Nanşe'ye, yağmuru İşkur'a, tarlaları ve sabanları Enkimdu'ya, tahılı Aşnan'a, tuğla kalıbını Kabta'ya, yapıları Muşdamma'ya veriyor.

Yani Dicle sahnesi, bir organizasyonun başlangıç noktası. Enki önce kaynağı yaratıyor, sonra kaynağı paylaştırıyor.

Neden bu kadar bedensel?

Modern bir okuyucu için Enki'nin boşalarak bir ırmağı doldurması tuhaf, hatta rahatsız edici görünebilir. Ama Sümer dilinde "a" kelimesi hem "su" hem de "meni" anlamına geliyor. Yani bir tanrının suyu, aynı zamanda onun dölü. Bu dilsel çakışma, Enki'nin hem tatlı suların hem de doğurganlığın tanrısı olmasını açıklıyor.

Mezopotamya'nın tarımı tamamen ırmaklara bağlıydı. Yağmur az, toprak kurak. Dicle ve Fırat'ın suyu, kanallarla tarlalara taşınmadan hiçbir şey yetişmiyordu. Bu yüzden ırmağın suyu, yaşamın kaynağı olarak görülüyordu. Enki'nin dölünü ırmağa akıtması, bu kaynağın tanrısal kökenini anlatıyor: su, bir tanrının bedeninden geliyor.

Bu imge, Enki'nin başka şiirlerinde de var. Enki ve Ninhursag'da Enki, Dilmun'a tatlı su getiriyor ve ardından bir dizi tanrıçayla birlikte oluyor. Enki'nin doğurganlığı, onun sularının doğurganlığıyla iç içe.

Fırat nerede?

Bu sahnede dikkatimi çeken bir ayrıntı, Fırat'ın değil, Dicle'nin dölleniyor olması. Mezopotamya'nın iki büyük ırmağından Fırat, Sümer kentlerinin çoğunun kıyısında akıyordu: Ur, Uruk, Nippur, Eridu. Dicle ise daha doğuda, Lagaş ve Umma bölgesine yakın akıyordu ve daha hırçın, daha öngörülemez bir ırmaktı.

Neden Dicle? Şiir bunu açıklamıyor. Bazı çevirmenler, ilgili bölümde Fırat'ın da anıldığını, iki ırmağın birlikte düzenlendiğini not ediyor; tablet kopyalarının kırık yerleri bu bölümü okumayı zorlaştırıyor. Ama Dicle'nin adının açıkça geçtiği satırlar, ona özel bir yer veriyor. Belki de hırçın ırmağa, bereketli olması için tanrısal bir müdahale gerekiyordu.

Ben bu sorunun cevabını bilmiyorum; ama sorunun kendisinin ilginç olduğunu düşünüyorum. Bir mitin hangi ırmağı seçtiği, onu yazan yazıcının hangi coğrafyada yaşadığına dair bir ipucu verebilir. Siz bu ayrıntıyı nasıl yorumlardınız?

Boğa imgesi

Enki'nin bir boğaya benzetilmesi de rastlantı değil. Sümer şiirinde boğa, güç ve doğurganlığın simgesi. Enlil "yaban öküzü" olarak anılıyor; kralların övgülerinde de boğa imgeleri sık geçiyor. Enki'nin boğa gibi durması, onun doğurgan gücünü en tanıdık hayvan imgesiyle anlatıyor.

Bu imge, sahneyi bir laboratuvar sahnesinden ne kadar uzaklaştırıyor! Bir boğa, bir ahırda ya da bir otlakta durur; bir cihazın başında değil. Şiir, Enki'yi tarım toplumunun en iyi bildiği güç sembolüyle anlatıyor. Bu da sahnenin, bir çiftçi ve çoban toplumu için yazıldığını hatırlatıyor.

Tanrılar arasındaki ilişki

Bu sahnede Enki yalnız. Ama ardından gelen görev dağılımı, tanrılar arasındaki ilişkiyi kuruyor. Enki, kaynağın sahibi olarak, öteki tanrılara görev veriyor. Bu, onun panteondaki yerini gösteriyor: o, bilgenin ve düzenleyicinin tanrısı. Enlil'in kral olduğu bir dünyada, Enki yönetici bir bakan gibi davranıyor.

Şiirin sonunda ise İnanna ortaya çıkıyor ve kendisine bir görev verilmediğinden yakınıyor. Enki ona birkaç görev sayıyor; ama İnanna'nın memnun kalıp kalmadığı tartışmalı. Bu son sahne, Enki'nin paylaştırdığı düzenin herkesi tatmin etmediğini gösteriyor. Dicle'yi dölleyen tanrı, bütün tanrıları da memnun edemiyor.

Akademik okuma

Akademik okumada, bu sahne Sümer düşüncesinde kozmik doğurganlığın bir anlatımı olarak görülüyor. Thorkild Jacobsen, Enki'nin sularını "doğurgan tatlı su" olarak tanımladı ve onun mitlerinde cinselliğin her zaman bereketle bağlantılı olduğunu vurguladı. Bendt Alster, Enki ve Ninhursag üzerine yazdıklarında, Enki'nin doğurganlığının hem yaratıcı hem de tehlikeli olabildiğini tartıştı.

Jeremy Black ve arkadaşlarının 2004 tarihli The Literature of Ancient Sumer adlı antolojisi, bu şiirin çevirisini sunuyor ve Dicle sahnesini, Enki'nin ülkeyi düzenleme sürecinin bir parçası olarak yorumluyor. Bu okumada sahne, bir biyoloji deneyi değil, bir mitolojik imge: yaşamın kaynağı, bir tanrının bedeni.

Antik uzaylı yorumu

Antik uzaylı anlatılarında Enki, genetik mühendis olarak öne çıkıyor. İnsanın yaratılması, onun laboratuvarında gerçekleşiyor. Bu bağlamda Dicle sahnesi, Enki'nin genetik malzemesini çevreye bırakması ya da bir "tohum bankası" oluşturması olarak yorumlanıyor. Bazı yazarlar, bu sahnenin tarımın başlangıcına, yani evcilleştirilmiş tahılların ortaya çıkışına işaret ettiğini öne sürüyor.

Bu okumanın zorluğu, sahnenin dilini görmezden gelmesi. Metin, Enki'yi bir boğa gibi tanımlıyor; bir laboratuvar değil, bir hayvan imgesi kullanıyor. Su ve meni arasındaki dilsel bağ, bir teknik süreci değil, bir şiirsel benzetmeyi anlatıyor. Ayrıca sahne, insanın yaratılışıyla değil, ırmağın bereketiyle ilgili. İnsan bu sahnede yok.

Ardından gelen tanrılar

Sahneden sonra atanan tanrıların listesi, bir Sümer ekonomisinin haritası gibi. Enbilulu kanalları yönetiyor; ama şiirde ona "kanal müfettişi" gibi bir rol veriliyor. Kabta, tuğla kalıbını alıyor; Muşdamma, binaların yapımını ve planını üstleniyor. Çoban tanrı Dumuzi ağılları yönetiyor. Bu listede her tanrı, Dicle'den gelen bereketin bir parçasını işliyor: su kanaldan tarlaya, tarladan ambara, kil kalıptan duvara gidiyor. Enki, bütün bu zincirin başında duruyor.

Sitchin'in okuması

Sitchin, Enki'yi (onun deyişiyle Ea'yı) Dünya'ya ilk gelen Anunnaki lideri ve insanı yaratan bilim insanı olarak okudu. Onun anlatısında Enki, Basra Körfezi'nin kıyısında, Eridu'da ilk üssü kuruyor. Bataklıkları kurutuyor, kanallar açıyor.

Bu anlatıda Enki ve Dünya Düzeni, Enki'nin Dünya'yı bir yerleşim için hazırlamasının kaydı olarak okunabilir. Sitchin'in bu şiiri doğrudan tartıştığını hatırlamıyorum; ama Enki'nin su mühendisliği, onun okumasında önemli bir yer tutuyor. Dicle sahnesi, bu mühendisliğin bedensel bir anlatımı olarak onun şemasına sığdırılabilir.

Erkek bir doğurganlık

Bu sahnenin bir başka ilginç yanı, doğurganlığın bir erkek tanrıya bağlanması. Sümer panteonunda doğum ve annelikle ilişkili pek çok tanrıça var: Ninhursag, Nintur, Ninmah. Ama ırmağın bereketi, bir erkek tanrının dölünden geliyor. Bu, Sümer düşüncesinde bereketin iki kaynağı olduğunu düşündürüyor: annenin rahmi ve tatlı suyun akışı.

Enki, bu iki kaynağı birleştiren bir figür. Hem tatlı suyun efendisi hem de tanrıçalarla birleşen bir baba. Enki ve Ninhursag'da bu birleşmenin sonuçları bazen felakete varıyor; Dicle sahnesinde ise yalnızca bereket var.

Forumlarda Dicle sahnesi

Forumlarda bu sahne, genellikle şaşkınlıkla karşılanıyor. Kimi forum yazarları sahneyi "Sümerlerin bilim kurgusu" olarak tanımlamıştı. Başkaları, sahnenin Mısır'daki Atum mitolojisiyle benzerliğini hatırlattı: Atum da kendi bedeninden ilk tanrıları yaratıyor.

Türkçe forumlarda ise bu sahne, nadiren tartışılıyor. Belki de bedensel dilin rahatsız ediciliği, insanları bu sahneden uzak tutuyor. Ama sahne, Sümer düşüncesinin doğurganlık ve su arasındaki bağı nasıl kurduğunu anlamak için çok değerli.

SohbeX teorisi: Taşkın mevsimi

Bu bölüm spekülatif.

Belki de Dicle sahnesi, bir mevsimsel olayın şiirsel bir anlatımıydı. Dicle, ilkbaharda dağlardan eriyen karlarla taşıyordu. Bu taşkın, hem tehlikeli hem de bereketliydi: tarlaları dolduruyor, toprağa yeni bir hayat veriyordu. Enki'nin boğa gibi coşarak ırmağı doldurması, bu taşkının bir benzetmesi olabilir.

Bunu kanıtlayacak bir satır yok; şiir, sahnenin hangi mevsimde geçtiğini söylemiyor. Ama azgın boğa imgesi ile coşkun bir ırmak arasındaki benzerlik, bana bir taşkın sahnesini çağrıştırıyor. Sümer dinleyicileri için bu imge, her yıl gördükleri bir manzarayı hatırlatıyor olabilir.

Belki de en önemlisi şu: sahne, bir kez olmuş bir olayı değil, her yıl tekrarlanan bir döngüyü anlatıyor olabilir. Mitler, çoğu zaman bir kez anlatılan ama her yıl yaşanan şeyleri konu edinir.

Size soru

Bir mitin bedensel dilini rahatsız edici mi, yoksa doğal mı buluyorsunuz? Enki'nin Dicle'yi dölleyişini okurken, aklınıza bir laboratuvar mı, yoksa ilkbaharda kabaran bir ırmak mı geliyor?