Altın sahibi kapıda bekler: Lahar ve Aşnan'ın son satırları ve antik uzaylı yorumları

Koyun ile Tahıl'ın tartışması bilinen bir şiir. İki tanrıça, Lahar ve Aşnan, tanrıların sofrası için yaratılıyor, sarhoş oluyor, birbirine üstünlük taslıyor ve sonunda Enlil ile Enki arasında bir hükümle ayrılıyor: kazanan Aşnan, yani tahıl. Bu hikâyeyi daha önce anlattım; şiirin ailesini, öteki münazaraları ve Duku'daki yaratılışı da konuştuk.

Bu kez yalnızca şiirin son birkaç satırına bakmak istiyorum. Çünkü hükümden sonra, şiir bir cümleyle kapanıyor ve bu cümle, hükmün ne anlama geldiğini açıkça söylüyor. ETCSL çevirisine göre, gün batımından gün doğumuna kadar, altını, gümüşü, değerli taşları, sığırları ve koyunları olan adam, tahılı olan adamın kapısında beklesin ve vaktini orada geçirsin.

Antik uzaylı anlatılarında bu satır nadiren alıntılanıyor; ama alıntılandığında, tanrıların insan ekonomisini kontrol ettiğinin bir kanıtı olarak sunuluyor. Ben bu satırı, Sümer ekonomisinin gerçekliğiyle birlikte okumak istiyorum.

Kapıda beklemek

Satırın imgesi çok somut. Zengin bir adam, altını ve sürüleriyle birlikte, tahılı olan bir başkasının kapısında bekliyor. Bütün gece orada kalıyor. Bu bir aşağılanma değil; bir ihtiyaç. Altın yenmez; sürüler de kıtlıkta çabuk ölür. Tahıl ise depolanabilir, saklanabilir, kıtlıkta hayat kurtarır.

Bu imge, Sümer toplumunun bir gerçeğini yansıtıyor. Kıtlık dönemlerinde tahıl stoklarına sahip olanlar, yani tapınaklar, saraylar ve büyük toprak sahipleri, toplumun geri kalanı üzerinde büyük bir güç kazanıyordu. Ur III dönemi ve sonrasına ait belgeler, kıtlık yıllarında tahıl fiyatlarının ne kadar yükselebildiğini gösteriyor. Ibbi-Sin'in son yıllarında Ur'da tahıl fiyatlarının fırladığı, mektuplardan biliniyor.

Şiirin son satırı, bu gerçekliği bir kozmik hüküm olarak sabitliyor. Tahılın üstünlüğü, yalnızca bir tartışmanın sonucu değil, dünyanın düzeni.

Arpanın ekonomisi

Mezopotamya ekonomisinde arpa, bir değer ölçüsü olarak kullanılıyordu. Ücretler, kiralar, borçlar çoğu zaman arpa cinsinden hesaplanıyordu. Gümüş de bir değer ölçüsüydü; ama gündelik işlemlerde arpa çok daha yaygındı. Eşnunna yasaları ve Hammurabi yasaları, pek çok cezayı ve ücreti hem gümüş hem de arpa cinsinden veriyor.

Bu iki değer ölçüsünün yan yana bulunması, şiirin son satırındaki karşıtlığı anlaşılır kılıyor. Altın ve gümüş, değerli ama soyut. Tahıl ise hem değerli hem somut. Şiir, iki değer ölçüsü arasında bir sıralama yapıyor: sonunda tahıl kazanıyor.

Ben bu satırı okurken, şiirin bir yazıcı okulunda okutulduğunu hatırlıyorum. Yazıcıların çoğu, ileride tapınaklarda ve saraylarda tahıl hesapları tutacaktı. Şiir, onlara mesleklerinin ne kadar önemli olduğunu da hatırlatıyor olabilir: tahılı sayanlar, toplumun en değerli malını yönetiyordu.

Aşnan'ın son sözleri

Hükümden hemen önce, Aşnan'ın Lahar'a yönelttiği sözler de son satırın havasını hazırlıyor. Aşnan, Lahar'ın ürünlerinin kendisine bağımlı olduğunu söylüyor: çobanın ekmeği, koyunun samanı tarladan geliyor. Koyunun yünü bile, ona göre, tahılla beslenen insanların elinde değer kazanıyor.

Bu argüman, bir bağımlılık zinciri kuruyor. Tahıl olmadan sürü beslenemez, çoban yiyemez, dokumacı çalışamaz. Lahar'ın sayıp döktüğü bütün zenginlikler, sonunda tahılın üzerinde duruyor. Son satır da bu zinciri tamamlıyor: altın ve gümüş bile, tahılın kapısında bekliyor.

Bu argümanın gücünü, bir Sümer köyünde yaşayan biri çok iyi anlamış olmalı. Hasat kötü geçtiğinde, sürüler de zayıflıyor, dokuma atölyeleri yavaşlıyor, tüccarlar alım yapamıyordu. Aşnan'ın sözleri, bu gündelik gerçekliği şiirin diline taşıyor.

Gece boyunca

Son satırın zaman ifadesi de dikkat çekici: gün batımından gün doğumuna kadar. Neden gece? Gündüz, insanlar tarlada ve atölyede çalışıyordu. Gece ise bekleme zamanı. Zengin adamın bütün geceyi bir kapının önünde geçirmesi, onun çaresizliğini vurguluyor.

Bazı çevirmenler bu ifadeyi "gece gündüz", yani "her zaman" anlamında okuyor. Bu okumada satır, belirli bir geceyi değil, kalıcı bir durumu anlatıyor: zengin, her zaman tahıl sahibine muhtaç. İki okuma da şiirin mesajını güçlendiriyor; ama biri bir sahne, öteki bir kural kuruyor.

Siz bu satırı bir sahne olarak mı, yoksa bir kural olarak mı okumayı tercih edersiniz? Ben ilk okumamda bir sahne görmüştüm: kapının önünde, elinde altın keseleriyle sabahı bekleyen bir adam.

Tanrılar arasındaki ilişki

Hükmü veren Enki ve Enlil. Şiirin bazı kopyalarında Enki, Enlil'e hitap ederek hükmü öneriyor; Enlil de onaylıyor. Bu işbirliği, iki tanrının panteondaki rollerini yansıtıyor: Enki bilgeliği ve önerileri temsil ediyor, Enlil ise otoriteyi ve son kararı.

Aynı zamanda hükmün içeriği, iki tanrının alanlarını birleştiriyor. Enki, tatlı suların tanrısı; tahıl onun suyuyla yetişiyor. Enlil, toprağın ve rüzgârın tanrısı; tarımın genel düzeninden sorumlu. Tahılın kazanması, iki tanrının ortak çıkarına uygun.

Lahar'ın kaybetmesi ise onu küçümsemiyor. Şiir, Lahar'ı ağıldan kovmuyor; yalnızca tahılın arkasına yerleştiriyor. İki tanrıça da tanrıların sofrasında yerini koruyor. Hüküm, bir sıralama; bir sürgün değil.

Akademik okuma

Herman Vanstiphout, Sümer münazara şiirleri üzerine yaptığı çalışmalarda, bu şiirlerin bir sosyal ve ekonomik düzeni meşrulaştırdığını tartıştı. Hüküm, mevcut düzenin tanrılar tarafından onaylandığını gösteriyor. Tahılın kazanması, tahıla dayalı tapınak ve saray ekonomisinin kozmik bir onayı.

Bendt Alster ve Herman Vanstiphout, 1987'de Lahar ve Aşnan'ın bir edisyonunu yayımladı. Bu edisyonda şiirin son satırları ayrıntılı olarak tartışılıyor. Akademik okumada son satır, şiirin "ahlaki" sonucu: tahıl, yaşamın kaynağı olduğu için en değerli şey.

Başka bir okuma ise şiiri, çobanlık ve çiftçilik arasındaki eski bir gerilimin yansıması olarak görüyor. Mezopotamya'da çobanlar ve çiftçiler, toprak ve su için zaman zaman çatışıyordu. Şiir, bu gerilimi çiftçiler lehine çözüyor; ama çobanları da sofradan kovmuyor.

Antik uzaylı yorumu

Antik uzaylı anlatılarında Lahar ve Aşnan, Anunnaki'nin insanlara tarım ve hayvancılığı öğrettiğinin bir kanıtı olarak sunuluyor. Duku, bir "tarım laboratuvarı"; Lahar ve Aşnan, orada geliştirilen ürünler. Son satır ise, bu ürünlerin kontrolünün tanrılarda, yani Anunnaki'de olduğunu gösteriyor: tahılı olanın kapısında beklemek, tanrıların kapısında beklemek demek.

Bu okumanın zorluğu, son satırın tanrılardan değil, insanlardan söz etmesi. "Tahılı olan adam" bir tanrı değil, bir insan. Şiir, insan toplumundaki bir güç ilişkisini anlatıyor. Tanrılar bu ilişkiyi onaylıyor; ama kendileri bu ilişkinin tarafı değil.

Sofradaki tanrılar

Antik uzaylı okumasının gözden kaçırdığı bir başka ayrıntı, şiirin başında tanrıların da tahıla ve süte muhtaç olması. Duku'da yaratılan Lahar ve Aşnan, önce tanrıların sofrası için var oluyor. Tanrılar yiyor ama doymuyor; bunun üzerine iki tanrıça insanlara veriliyor.

Yani şiirde tanrılar, ekonominin sahibi değil, bir parçası. Onlar da tahılın kapısında bekleyenlerden. Bu ayrıntı, son satırı daha da ilginç kılıyor: kozmik düzen, tanrıları da kapsayan bir bağımlılık zinciri kuruyor. Sümer tapınaklarında her gün tanrılara sunulan ekmek ve bira, bu zincirin tören hâli.

Sitchin'in okuması

Sitchin, tarımın ve hayvancılığın Anunnaki tarafından insanlara verildiğini savundu. Onun anlatısında Enlil, tarımı; Enki ise hayvancılığı insanlara öğretti. Bu ayrım, Lahar ve Aşnan'daki tanrılarla tam olarak örtüşmüyor; ama Sitchin'in genel çerçevesine uyuyor.

Sitchin'in bu şiirin son satırlarını özellikle yorumladığını görmedim. Onun ilgisi, Duku'daki yaratılışa ve tanrıların ürünlere sahip olmasına yönelikti. Şiirin ekonomik boyutu, onun anlatısında yer almıyor.

Forumlarda son satır

Forumlarda Lahar ve Aşnan'ın son satırları nadiren alıntılanıyor. Forumlarda kimi kullanıcılar, bu satırların "dünyanın ilk ekonomi dersi" olduğunu yazıyor. Başkaları, şiirin aslında bir okul metni olduğunu ve son satırın öğrencilere tahılın önemini öğretmek için yazılmış olabileceğini hatırlattı.

Türkçe forumlarda ise bu satırları hiç görmedim. Lahar ve Aşnan, Türkçe tartışmalarda genellikle bir yaratılış hikâyesi olarak anılıyor. Son satırın ekonomik mesajı, bu tartışmalarda gözden kaçıyor.

Tahıl ile koyunun bu kapıda karşılaşması, Sümer ekonomisinin iki ayağının şiirde nasıl sesli bir kavgaya dönüştüğünü gösteriyor.

SohbeX teorisi: Bir kıtlık yılının hatırası

Bu bölüm spekülatif.

Belki de şiirin son satırı, bir kıtlık yılının acı hatırasını taşıyordu. Eski Babil döneminde, şiirin kopyalarının çoğunun yazıldığı yıllarda, Güney Mezopotamya'da ekonomik sıkıntılar yaşanıyordu. Bir yazıcı, altın sahibi zenginlerin tahıl bulmak için kapı kapı dolaştığı bir yılı görmüş olabilir.

Bunu kanıtlayacak bir belge yok; şiirin ilk yazılış tarihi de kesin değil. Ama "gün batımından gün doğumuna kadar" beklemek, bana bir gece boyunca süren bir kuyruğu hatırlatıyor. Bu imge, bir şairin gözlemine dayanıyor olabilir.

Belki de şiiri ilk dinleyenler arasında, o kapının önünde bekleyenlerden biri vardı. Şiir ona, beklemenin utanç değil, dünyanın düzeni olduğunu söylüyordu.

Size soru

Siz altın mı, yoksa bir yıllık tahıl mı isterdiniz? Ve bugün hâlâ, bir anlamda, tahılı olanın kapısında bekleyen biri olduğumuzu düşünüyor musunuz?