Adad ve Teşub: fırtına tanrısının farklı adları

Kadim Yakın Doğu'da, yağmura bağımlı topraklarda yaşayan her toplum, bir fırtına tanrısına ihtiyaç duyuyordu. Bu tanrı, gök gürültüsüyle konuşuyor, şimşeği bir silah gibi taşıyor ve bulutları yönetiyordu. Ama her toplum, ona farklı bir ad verdi: Sümerler İşkur, Akadlar Adad, Hurriler Teşub, Hititler Tarhunt.

Bu adlar, aynı tanrının farklı biçimleri mi, yoksa birbirine benzeyen ama ayrı tanrılar mı? Bu soru, sanıldığı kadar kolay cevaplanamıyor. Bu sayfada, Adad ve Teşub'u, yan yana koyarak, bu sorunun etrafında dolaşmak istiyorum. Siz farklı kültürlerdeki benzer tanrıları, aynı tanrı olarak mı görürsünüz?

İşkur'dan Adad'a

Sümer metinlerinde, fırtına tanrısı İşkur adıyla geçiyor. İşkur, Sümer panteonunda, ikinci derecede bir tanrı. Güney Mezopotamya'da, tarım, büyük ölçüde, nehir suyuyla yapılan sulamaya dayanıyordu; yağmur, kuzeydeki kadar hayati değildi. Bu, İşkur'un, güneyde, neden daha az öne çıktığını açıklayabilir.

Akadca konuşan topluluklarda, fırtına tanrısı, Adad ya da Addu adıyla anıldı. Adad'ın önemi, kuzeye ve batıya doğru gidildikçe artıyor. Asur'da, Adad, büyük tanrılar arasında sayılıyordu; Asur şehrinde, Anu ve Adad'a adanmış ortak bir tapınak vardı. Suriye'de ise, Halep'in fırtına tanrısı, bölgenin en saygın tanrılarından biriydi.

Adad'ın simgeleri, çatallı bir şimşek ve bir boğa. Mezopotamya kabartmalarında ve sınır taşlarında, Adad, çoğu zaman, bir boğanın üzerinde ya da yanında durarak, elinde şimşek tutarken tasvir ediliyor.

Hurrilerin Teşub'u

Hurriler, kuzey Mezopotamya'da, Suriye'de ve Doğu Anadolu'da yaşayan, Sümerce ya da Semitik dillerle akraba olmayan bir dil konuşan bir halktı. Onların fırtına tanrısı, Teşub'du. Teşub, Hurri panteonunun başında duruyordu; yani Mezopotamya'daki Adad'dan çok daha üst bir konuma sahipti.

Teşub'un eşi, Hebat adlı bir tanrıçaydı. Teşub'un, Şeri ve Hurri adlı iki kutsal boğası vardı; bu boğalar, onun arabasını çekiyordu. Teşub'un kız kardeşi Şauşka ise, İnanna ya da İştar ile özdeşleştirilen bir tanrıçaydı.

Hititler, Hurri dinini, büyük ölçüde benimsedi. Özellikle MÖ on üçüncü yüzyılda, Hitit kraliyet ailesi, Hurri tanrılarına büyük önem verdi. Hititlerin kendi fırtına tanrısı Tarhunt, zamanla, Teşub ile özdeşleştirildi.

Yazılıkaya'da bir buluşma

Teşub'un en etkileyici tasvirlerinden biri, Türkiye'de, Hattuşa'nın yanındaki Yazılıkaya açık hava tapınağında. Tapınağın ana galerisinde, kaya yüzeyine oyulmuş iki uzun tanrı alayı, ortada buluşuyor. Bir tarafta erkek tanrılar, diğer tarafta tanrıçalar yürüyor.

Ortadaki sahnede, Teşub, iki dağ tanrısının üzerinde duruyor; karşısında, Hebat, bir panterin üzerinde duruyor. Tanrıların adları, Luvi hiyeroglifleriyle yazılmış ve bu adlar, Hurrice. Yazılıkaya, Hurri panteonunun, Anadolu'da, nasıl bir taş anıta dönüştürüldüğünü gösteriyor.

Yazılıkaya'yı ziyaret edenler, bu sahneyi, kendi gözleriyle görebilir. Bu, Türkiye'de yaşayan okurlar için, kadim fırtına tanrısıyla yüz yüze gelmenin en yakın yolu. Siz Yazılıkaya'ya gittiniz mi?

Kumarbi döngüsü

Teşub'un en ünlü anlatısı, Hititçe metinlerde korunmuş olan Kumarbi döngüsü. Bu döngünün ilk metni, akademik literatürde "Kumarbi'nin Şarkısı" ya da "Gökteki Krallık" olarak anılıyor. Metne göre, gökte krallık, kuşaktan kuşağa el değiştiriyor: önce Alalu, sonra Anu, sonra Kumarbi kral oluyor. Kumarbi, Anu'nun erkekliğini ısırıp yutuyor ve bu yüzden, içinde, Teşub dahil birkaç tanrıyı taşıyor.

Döngünün devamı olan "Ullikummi'nin Şarkısı"nda, Kumarbi, Teşub'u yenmek için, taştan bir dev yaratıyor. Ullikummi, denizin içinden yükseliyor ve göğe kadar uzanıyor. Teşub, onu yenmekte zorlanıyor; sonunda, Ea'nın yardımıyla, devin ayakları, onu taşıyan dünya devinden kesilerek, zayıflatılıyor.

Bu anlatılar, akademisyenler tarafından, Hesiodos'un Theogonia'sıyla karşılaştırılıyor. Yunan anlatısında da, gökte krallık, Uranos'tan Kronos'a, Kronos'tan Zeus'a geçiyor ve Kronos, babasını iğdiş ediyor. Bu benzerlik, Hurri ve Hitit anlatılarının, Yunan mitolojisini etkilemiş olabileceği fikrini doğurdu. Etkinin yolları ise, hâlâ tartışmalı.

Halep'in fırtına tanrısı

Kadim dünyanın en ünlü fırtına tanrısı tapınaklarından biri, Halep kalesinin içindeydi. 1990'larda ve 2000'lerde, Alman arkeolog Kay Kohlmeyer'in yönettiği kazılar, kalenin altında, bu tapınağın kalıntılarını ortaya çıkardı. Tapınağın duvarlarında, fırtına tanrısını ve başka figürleri gösteren kabartmalar bulundu.

Tapınak, birkaç bin yıl boyunca, farklı evrelerde kullanılmış ve yenilenmişti. Halep'in fırtına tanrısı, Hurriler, Hititler ve Arami dili konuşan topluluklar tarafından, farklı adlarla ama aynı mekânda tapınılan bir tanrıydı. Bir tapınak, kültürler değiştikçe, yeni adlarla, ama aynı kutsallıkla yaşamaya devam etti.

Bu, fırtına tanrısı sorusuna, farklı bir açıdan bakmamı sağlıyor. Belki de "aynı tanrı mı, farklı tanrılar mı" sorusu yerine, "aynı yer, farklı adlar" diye düşünmek, kadim insanların deneyimine daha yakın. Halep'e gelen bir Hitit, burada Teşub'a; bir Akad, Adad'a dua ediyordu. Ama ikisi de, aynı tapınağın kapısından giriyordu.

Halep kalesi, son yıllardaki savaş sırasında, zarar gördü. Kazı alanının durumu hakkında, kesin bilgilere sahip değilim; ama bölgedeki kadim mirasın, büyük risk altında olduğu biliniyor.

Boğa ve şimşek

Fırtına tanrılarının ortak simgeleri, dikkat çekici. Adad, Teşub ve Baal, sanatta, çoğu zaman, bir boğayla birlikte gösteriliyor. Boğa, gücün, bereketin ve gök gürültüsü gibi kükreyen bir sesin simgesi. Şimşek ise, tanrının silahı.

Bu simgeler, Anadolu'dan Mezopotamya'ya ve Levant'a kadar, geniş bir alanda yayılmış. Bir silindir mühründe, bir boğanın üzerinde duran ve elinde çatallı bir şimşek tutan bir tanrı gördüğünüzde, onun hangi adla anıldığını, mührün nereden geldiğine bakarak tahmin etmeniz gerekiyor. Simge, ortak; ad ise, yerel. Arkeologlar, bu yüzden, bir figürü adlandırırken, bulunduğu katmanı, yanındaki yazıları ve aynı yerden çıkan başka nesneleri birlikte değerlendiriyor. Tek bir simgeye bakarak verilen hüküm, çoğu zaman eksik kalıyor.

Tanrılar arasındaki ilişki

Adad ve Teşub, kendi panteonlarında, farklı konumlarda duruyor. Mezopotamya'da, Adad, Anu, Enlil ve Ea'nın altında, önemli ama ikincil bir tanrı. Hurri panteonunda ise, Teşub, en üstte. Bu fark, iki toplumun, fırtınaya ve yağmura verdiği önemle ilişkili olabilir.

Kumarbi döngüsünde, Anu ve Ea gibi Mezopotamya tanrıları da yer alıyor. Bu, Hurri dininin, Mezopotamya tanrılarını kendi anlatılarına kattığını gösteriyor. Ama bu tanrıların rolleri, Hurri anlatısında, değişiyor. Anu, burada, tahttan indirilen ve iğdiş edilen bir eski kral; Ea ise, Teşub'a yardım eden bilge bir tanrı.

Akademik okuma

Akademisyenler, fırtına tanrılarını, karşılaştırmalı olarak inceliyor. Daniel Schwemer'in "Die Wettergottgestalten Mesopotamiens und Nordsyriens" adlı kapsamlı çalışması, Mezopotamya ve kuzey Suriye'deki fırtına tanrısı figürlerini, kaynaklara dayanarak ayrıntılı bir şekilde ele alıyor.

Bu tür çalışmalar, fırtına tanrılarının, tek bir tanrının farklı adları olmadığını, ama ortak özellikler taşıyan ve zamanla birbirleriyle özdeşleştirilen yerel figürler olduğunu gösteriyor. Kadim insanlar da, bu özdeşleştirmeleri yapıyordu: tanrı listeleri, farklı dillerdeki tanrı adlarını, yan yana yazıyordu.

Sitchin'in okuması

Sitchin, Adad'ı, Enlil'in en küçük oğlu olarak sundu ve onu, Anadolu ve Levant bölgesinin yöneticisi olarak tanımladı. Ona göre, Teşub, Adad'ın Hurri dünyasındaki adıydı ve Kumarbi döngüsü, Anunnaki arasındaki gerçek bir taht mücadelesinin kaydıydı.

Adad'ın, bazı Mezopotamya kaynaklarında, Enlil'in oğlu olarak anıldığı doğru. Ama Kumarbi döngüsünü, bir tarih kaydı olarak okumak, metnin şiirsel ve mitolojik yapısını görmezden geliyor. Ullikummi'nin taştan bir dev olması, sizce bir mühendislik kaydı mı, yoksa bir şiir imgesi mi?

Forumlarda

Forumlarda, Teşub, Türkiye'deki okurlar arasında, özellikle Hititlerle ilgili tartışmalarda anılıyor. Bazı kullanıcılar, Yazılıkaya kabartmalarını, Anunnaki'nin Anadolu'daki izleri olarak paylaşıyor. Bazıları ise, Teşub'u, Zeus ve Thor gibi başka fırtına tanrılarıyla karşılaştırıyor.

Bu karşılaştırmalar, ilginç tartışmalara yol açıyor. Ama her fırtına tanrısını, aynı tanrının farklı biçimi olarak görmek, her kültürün kendi dinî dünyasını silme riski taşıyor.

Bir okuma önerisi

Teşub ve Kumarbi döngüsünü okumak isteyenler için, Harry A. Hoffner Jr.'ın "Hittite Myths" adlı kitabı, İngilizce olarak, Hitit mitolojik metinlerinin güvenilir çevirilerini sunuyor. Kumarbi ve Ullikummi metinleri, bu kitapta yer alıyor. Metinler, kırık yerleriyle birlikte veriliyor; bu da, okura, neyin kesin, neyin tahmin olduğunu görme imkânı tanıyor. Türkçede ise, Hitit metinleri üzerine çalışan Anadolu akademisyenlerinin yayınları, bu metinlere ulaşmanın bir başka yolu.

SohbeX teorisi

Spekülasyon olarak okuyun. Bence fırtına tanrılarının bu kadar yaygın olması, ortak bir kaynağa değil, ortak bir deneyime işaret ediyor. Yağmurun gelip gelmeyeceğini bilemeyen her toplum, gökyüzüne bakıp bir yüz arıyordu. Adad, Teşub, Baal ve Zeus, belki de, bu aynı bakışın, farklı dillerdeki cevapları.

Bu bir yorum; kesin bir bilgi değil.

Size soru

Teşub'u, Adad'ı ya da Zeus'u, aynı tanrının farklı adları olarak mı, yoksa ayrı tanrılar olarak mı görüyorsunuz? Yazılıkaya'yı görseniz, hangi sahneye ilk bakardınız? Yorumlarda yazın.